Mosteiro de Oia. Vistas da torre da Igrexa desde o claustro gótico / X.S.
Mosteiro de Oia. Vistas da torre da Igrexa desde o claustro gótico / X.S.

Historias, lendas e guerreiros do mar no esquecido Mosteiro de Oia

Tempo de lectura: 8 min.

Hai un lugar en Galicia que é único, único polo tesouro histórico que agocha e único para entender o sensentido da burocracia que fai que o patrimonio galego esmoreza paseniño, atrapado en permisos e papeis que non entenden de economía e turismo e, menos, de sensibilidade e identidade para poñer en valor a nosa historia. Ese lugar, oculto entre montes que xorden bravos do mar e unha costa perigosa, é o Mosteiro de Oia.

Vistas do Mosterio de Oia desde as estribacións da Serra da Groba / X.S.

Vistas do Mosterio de Oia desde as estribacións da Serra da Groba / X.S.

O cenobio, de glorioso pasado, agarda, temeroso, a súa recuperación. Unha recuperación que está pendente de permisos do Concello que nunca chegan e que comezan a desesperar a Juan Martínez, un ribeirán que se namorou do mosteiro e quixo poñelo en valor hai xa máis de quince anos a través da sociedade Residencial Monasterio de Oia.

O seu obxectivo é rehabilitar o edificio, antes de que caia por completo, e convertelo nun complexo hoteleiro composto por un Hotel de 4 estrelas cunha capacidade aproximada de 72 habitacións e 1.000 m2 de salóns para celebracións e eventos. Tamén conservará 10.000 m2 de zonas verdes, e bosques de ribeira que hai ao carón do mosteiro e planea a execución dun centro de talasoterapia. “Obviamente, respectando escrupulosamente a súa arquitectura e os seus elementos artísticos”, sinala Juan Martínez con quen visitamos o interior deste espectacular cenobio.

Juan Martínez, impulsor da rehabilitación do Mosteiro de Oia

Juan Martínez, impulsor da rehabilitación do Mosteiro de Oia

E Martínez non é un promotor calquera. Nótase o cariño que lle ten ao edificio e o coñecemento absoluto de todas as súas estancias, das distintas dependencias, fases históricas e arquitectura. Polo camiño, ademais do que lle custou mercar o edificio, leva gastados xa máis de 200.000 euros en evitar que caian as estruturas e os tellados e no proxecto de construción.

Por iso, non se rende a pesar de que leve anos pendente de que o Concello de Oia lle dea un permiso de uso de augas que non dá chegado dado que uns e outros políticos se pasan a pelota. E iso, a pesar de que tivo os compromisos dos gobernos de Touriño e Quintana e de Feijóo para impulsar o seu proxecto. Non é de estrañar que na súa loita non estea só. Tamén o apoian entidades locais e a Asociación de Amigos do Mosteiro de Oia.

A historia

O certo é que o mosteiro é todo un emblema do concello e de toda a comarca. De feito, aparece representado no escudo do concello. Algúns autores xa falan da súa existencia en tempos de Martiño de Dumio no século VI e outros atribúen a súa fundación a san Froitoso de Braga un século máis tarde.

Claustro barroco do mosteiro de Oia, apuntalado ante o seu deteriorado estado / X.S.

No século XII xa hai referencias a unha comunidade monástica no lugar, pero é no 1137 cando ten lugar a súa fundación, para logo incorporarse á Orde do Císter no ano 1185. A comezos dos século XIII era xa tal a súa importancia que Afonso IX deixoulle en doazón a Illa de San Martiño, do arquipélago das Cíes. Deste xeito, a comunidade atopouse cun gran poderío económico que mesmo chegou ás mesmas portas de Lisboa. Pero, no século XIV as súas propiedades en Portugal fóronlle arrebatadas polo rei don Dinís.

Tras a exclaustración, no ano 1838, o mosteiro quedou abandonado e as súas dependencias saqueadas. A igrexa monacal conservouse grazas a que pasou a ser parroquia anexa a Pedornes. Tras anos de deterioración, en 1910 os xesuítas expulsados de Portugal arrendaron o mosteiro, onde se estableceu un colexio. Esta orde permaneceu en Oia ata o ano 1932, data en que tiveron que abandonalo ao ser nacionalizados os bens da Compañía de Xesús e ao se decretar a súa expulsión do territorio español. Este feito coincidirá cos anos da Guerra Civil cando o cenobio será utilizado como cárcere acollendo a numerosos prisioneiros cataláns, valencianos e mallorquinos. Unha presenza que quedou patente nas inscricións murais de diversas estancias, tal e como puidemos comprobar.

Os segredos do mosteiro de Oia

Pelouro á entrada do Mosteiro de Oia, onde se impartía xustiza / X.S.

Pero que oculta ese gran monumento, o único mosteiro cisterciense que mira cara ao mar Atlántico? “A cala que se sitúa fronte ao edificio era usada como refuxio, de feito era o único abrigo que ofrecía a costa para as embarcacións que partían de Baiona”, lembra Juan ao apuntar que era o principal porto de chegada desde América ao Norte de España.

Con el descubrimos as distintas dependencias do cenobio. Entramos por unha maxestosa porta, noutros tempos a gran entrada ao mosteiro, e pola que accedían os numerosos peregrinos que facían o Camiño da Costa. Por iso, o mosteiro tiña un hospital e tamén unha botica, cun gran xardín onde o frade boticario cultivaba as plantas medicinais para os seus famosos remedios. “A miña intención é volver facer dese espazo un gran xardín botánico”, subliña.

Logo entramos por unhas grandiosas escadas ás dependencias superiores do primeiro dos claustros, o das procesións, construído nun gótico tardío do XVI coa adición de novos espazos realizados por mestres artísticos como Pedro del Campo ou Bartolomeu de Hermosa. Alí tamén se atopa a sala capitular, a sancristía ou o coro alto.

E de aí pasamos a outra das partes do mosteiro, a construída no século XVIII, moito máis rica que a anterior e coñecida como Patio dos Laranxos…. Por certo, uns laranxos que aínda dan froita e cuxas laranxas están deliciosas. Nunha das súas fachadas atópase a inmensa bodega, que conserva un espectacular lagar. E na outra, os cortellos. Un edificio abovedado que albergaba numerosos cabalos e vacas e que Juan quere reconverter a auditorio “pola fantástica acústica que ten” e o “fermoso do lugar”. E, efectivamente, razón non lle falta nas dúas apreciacións.

Calendario que un preso repubicano deixou nunha das paredes do mosteiro de Oia / X.S.

Na parte superior, nun dos seus lados atópanse as dependencias dos últimos moradores do mosteiro, a familia dun rico emigrante que fixo cartos nas colonias portuguesas ata a súa independencia. Na outra, a Escola dos Xesuítas, que logo se utilizou como prisión franquista durante a Guerra Civil e na que os seus muros son tristes vestixios do terror e a angustia que sufriron os republicanos presos alí.

No exterior do complexo, pero aínda no interior dos muros do mosteiro, atópase a parte máis antiga, a do século XII e XIII. Alí é onde se pode apreciar, cara ao sur, a ornamentación románica da fachada da igrexa, compacta, sen ornamentación. Un exemplo da austeridade que predicaban os monxes reformadores do Císter.

E que deixaron os monxes?

Os 700 anos da vida monacal en Oia deron para moito, tanto, que transformaron para sempre a paisaxe agraria e forestal da comarca. Os monxes dedicáronse á cría do gando cabalar, e que deu orixe aos famosos curros, como o que aínda hoxe se celebra en Mougás. Tamén practicaron o cultivo da vide, que derivou nos exquisitos caldos que podemos degustar hoxe en día na comarca do Miño. Foron uns excelentes agricultores e fundaron numerosas granxas por toda a contorna. A eles se debe a introdución dos produtos alimentarios procedentes de América como o millo, a pataca, o pemento ou o tomate.

Outra das grandes funcións dos monxes era ser a de gardiáns das fronteiras costeiras do sur do Reino de Galicia e manter as baterías militares defensoras da costa. Por iso, tiñan preferencia para entrar neste mosteiro os monxes que tivesen un pasado militar e coñecesen o uso das armas de fogo. Non é de estrañar que foran coñecidos como os “monxes guerreiros”. “Unha destas famosas batallas que libraron os monxes serviu para que recibiran, por parte da monarquía española, o título de Real e Imperial Mosteiro de Oia”, lembra Juan.

Un dos refectorios do mosteiro de Oia / X.S.

As súas fabulosas historias

Precisamente, un destes episodios militares que relata o impulsor do proxecto turístico do mosteiro tivo lugar en 1625. Tres embarcacións cristiás, dúas portuguesas e outra francesa foron perseguidas e atacadas por piratas turcos. As naves víronse obrigadas a refuxiarse na pequena baía de Oia.

Os monxes e unha batería de soldados que habitaba no mosteiro, debido ao seu recoñecemento das armas, rexeitaron o ataque. A lenda lembra o combate heroico dun moxe que fora capitán nos Terzos de Flandes, Frei Anselmo. “Este cargou unha libra de pólvora e disparou berrando: En nome de Santa María do Mar”, lembra Juan. Con este disparo cóntase que afundiu a mellor nave dos mouros. O rei Felipe IV, sabedor desta fazaña, concedería o título de “Real e Imperial” ao mosteiro. Así figura na acta notarial levantada por Lorenzo del Castillo.

Outra lenda relacionada co mosteiro tivo lugar no século XV, cando os Reis Católicos promoveron unha total reforma das ordes e do mosteiro que levou a cabo Frei Martín de Vargas, a través da Congregación de Castela. Os cenobios galegos foron incorporándose gradualmente á reforma, o mosteiro de Oia faríao no ano 1547.

O abade dese momento Gregorio Nieto e o prior Juan Rois ao ter noticias da chegada dos monxes reformadores fuxiron a Portugal “levando todo o pan e o viño do mosteiro e 100 cabezas de gando vacún, ademais de dúas cruces de prata, unha custodia dourada e un cáliz”. O abade fuxido instalouse na Granxa de Silva, pertencente ao mosteiro. Logo dun tempo acudiu a Roma a demandar o seu cargo e tras recuperalo, na viaxe de volta a España, morreu repentinamente.

Claustro gótico do mosteiro de Oia / X.S.

A lenda da Virxe do Mar

Pero quizais sexa a lenda da Virxe do Mar, a gran santa de Oia, a que sexa máis coñecida e a que está máis presente na memoria colectiva dos habitantes de Oia. Conta a tradición que no ano 1581 un can atopou nun cantil coñecido como A Orelluda unha imaxe dunha virxe. “A xente pensaba que fora un milagre pero, probablemente, fose unha das moitas imaxes destruídas durante a fase dura da igrexa anglicana e que chegou por mar a Galicia”, destaca Juan.

A imaxe foi levada e venerada no mosteiro pero, novamente, e como acontecera un século antes, ao pouco tempo o Xeneral de Congregación de Castela decidiu levala ao actual convento de relixiosas cistercienses de Xesús de Salamanca. Para a comunidade de Oia fíxose unha reprodución á que na actualidade se lle rende culto como A Nosa Señora do Mar ou A Nosa Señora do Desterro e sitúase no centro do retablo do altar maior.

Hoxe Oia agarda paseniña e silandeira que a raíña e señora de toda a comarca volva erguerse do seu longo sono de pedra. Non son poucos os que agardan que esperte e que volva mostrarlle ao mundo e, sobre todo, aos galegos, esa rica historia que atesoura.

Vista da parte románica do mosteiro de Oia / X.S.

Se atopou algún erro nesta noticia, por favor avísenos seleccionando o texto ou palabra en cuestión e presionando Ctrl+Entrar.

Escrito por

Xornalista, profesor da USC e coordinador do HdG.

Pode que che interese...

3 Respostas

  1. 8 Abril 2017

    […] hai un tempo, e grazas en parte as iniciativas postas en marcha por Residencial Monasterio de Oia para a posta en valor deste cenobio, activouse unha iniciativa ben interesante no noso país. […]

  2. 12 Abril 2017

    […] os populares negáronse mesmo a interesarse polo estado de tramitación do expediente no Concello. HdG publicou recentemente unha reportaxe sobre a situación deste monumento declarado BIC e cuxa reforma está paralizada desde hai […]

  3. 27 Marzo 2019

    […] O Concello de Oia vén de editar o libro ‘Con otra mirada. El horror de la Guerra Civil Española en el Monasterio de Oia. 1936-1939’, que é froito dunha investigación sobre o período no que o cenobio oiense funcionou como campo de concentración onde permaneceron recluídos varios milleiros de presos republicanos. Antes de campo de concentración foi un dos maiores centros relixiosos da orde do Císter en Galicia, e mesmo serviu de fortaleza contra os ataques dos piratas musulmáns e dos corsarios ingleses tal e como xa contamos en Historia de Galicia. […]

Deixa unha resposta

Informe de erros

O seguinte texto será enviado aos nosos editores: