fbpx
Orfeo. 1953. Manuel Colmeiro Guimarás. Cedida amablemente pola Galería Montenegro (Vigo).

Colmeiro, Orfeo ou a Inmortalidade da Arte. I

Tempo de lectura: 7 min.

“E xa completei a miña obra, que nin a cólera de Xúpiter nin o lume nin o ferro nin o voraz tempo poderá destruír. Que cando queira aquel día, que non ten ningún dereito a non ser sobre este corpo, poña fin ao transcurso da miña insegura vida: sen embargo, na mellor parte de min serei levado ao eterno por enriba dos elevados astros, e o meu nome será indeleble e, por onde se estende o poderío romano sobre as domeadas terras, serei lido pola boca do pobo, e ao longo de tódolos séculos, grazas a fama, se algo de verdade teñen os vaticinios dos poetas, VIVIREI”

Metamorfose. Epílogo. Ovidio (47 a.C-17 d.C).

A luz, as campías, as montañas e a auga son as pedras angulares que sustentan a vida nos lenzos de Manuel Colmeiro. Baixo o influxo da luz, ponse en contacto ao espectador cunha realidade matizada pola descomposición da luz branca. Mediante os seus cadros, vese a terra galega con ollos interiores. Non se ve como unha sucesión de bosques e montañas con pobos e vestixios en decadencia, senón como unha percepción da existencia cunha enerxía ondulatoria propagada polo espazo. Xestos e obxectos inmunes ao paso do tempo. Unha dimensión na que unha fraga, un pan ou unha mazá son símbolos que se proxectan mais alá de si mesmos.

Orfeo é o tema central deste cadro. No lado dereito inferior está firma do artista -M.Colmeiro- e a data na que foi pintado -53-. Trátase dun dos lenzos que forman parte do conxunto que inclúe outra versión da mesma obra e unha representación do mítico músico e poeta grego atravesando un espeso bosque, sen identificar como se trátase do seu paso polo Inframundo ou do seu camiño pola Terra tras dárselle a negativa a volver a entrar nel. Este conxunto foi realizado no momento no que Colmeiro vivía en París, onde vivía e tiña o seu obradoiro. Estas pinturas apareceron no tempo no que o artista floreceu dentro dunha galaxia de pintores galegos. De estilos moi diferentes Laxeiro, Luís Seoane, Arturo Souto, Manuel Torres, Carlos Maside e, entre eles Colmeiro, constitúen a maior grandeza de ser Os renovadores, o movemento pictórico que expresou finalmente a simbiose explorada dende 1918 na que flúen cultura europea, carácter galego i espírito de Vangarda.

A cabeza de Orfeo. 1953. Manuel Colmeiro Guimarás. Cedida amablemente pola Galería Montenegro (Vigo).

O mito de Orfeo

Este pintor, que estudara por si mesmo teoría e historia da Filosofía, coñecía a figura de Orfeo. O mito bebe das fontes antigas gregas e romanas. A súa nai é Calíope, “A da bela voz”. Foi a primeira das Musas e chamada en certos escritos, recollidos no Certame e a Teogonía (VIII-VII a.C.) de Hesíodo (700 a.C), a nai de Homeiro. É a mais importante destas deusas, protectoras das Artes e as Ciencias. Cantan aos deuses e danzan na súa honra no Olimpo. Tamén son quen outorgan o don da verba, o canto e a música aos mortais. Nos seus dons, poesía e profecía van da man. Esta capacidade ven da nai de todas elas, Mnemósine. É unha das tres Musas orixinarias, xunto con Mélete (Preocupación) e Aede (Respecto). Ela é Mneme (Lembranza). As tres viven no Helicón, pero Mnemósine reina nas lombas de Eleuter. É por iso que da súa unión con Zeus naceran 9 fillas, as 9 Musas:  Calíope (Poesía Épica e a Elocuencia), Clío (Historia), Urania (Astronomía e Astroloxía), Erato (Poesía), Terpsícore (Coros e Danza), Talía (Poesía bucólica e Teatro de Comedia), Melpómene (Harmonía Musical e Teatro de Traxedia), Euterpe (Música) e Polimnia (Cantos Sagrados/Lírica Sagrada).

A Musa Calíope, que na Teogonía “esta é a que a mais destacada de todas, pois acompaña aos venerables reis”, vivía coas súas irmás no Olimpo. Sen embargo existen dous sitios nos que as Musas tenden a aparecer: Beocia no Helicón e Tracia en Pieria. En Beocia as Musas están ligadas directamente a Apolo, que dirixe os seus cantos en torno a Fonte Hipocrene. Pero en relación ao noso músico e poeta, o sitio mais destacado é Tracia, pois están preto do Monte Olimpo i é o espazo relacionado con Orfeo.

Orfeo. 1953. Manuel Colmeiro Guimarás. Cedida amablemente pola Galería Montenegro (Vigo).

O fillo de Apolo

O seu pai é o deus Apolo; o vínculo do deus coa música ven do seu nacemento, cando a súa nai Leto logrou alcanzar a Illa de Delos. Segundo o Himnos IV, a Delos (55-61 e 198-215) de Calímaco (310 a.C-240 a.C) -quen recibira do rei Ptolomeo II o encargo de organizar a Biblioteca de Alexandría- uns cisnes “deron a volta sete veces en torno a Delos, e sete veces cantaron durante o parto como aves das Musas que eran, as mais melodiosas de cantas teñen ás: por iso o Neno, mais adiante, atou  a súa lira tantas cordas como veces os cisnes celebraron o seu parto. Xa non cantaron por oitava vez, e el naceu”.

Pero do deus Apolo tamén ven o don da visión do Destino. Como fillo de Zeus, segundo os Himnos Homéricos (III, a Apolo 131s) ao nacer dixo: “Sexan para min a cítara e o curvado arco! E revelareille aos homes a infalible determinación de Zeus”. Ademais de Orfeo, Apolo é o pai do augur Mopso, fillo de Manto e o deus. Por esta razón no seu poder van unidos a música e o profético, algo presente no termo latino vatis que significa tanto “poeta” como “adiviño”. Pero xunto o sibilino tamén está a Inmortalidade ligada de maneira intrínseca a Arte. O loureiro é a árbore consagrada a Apolo, por ser a árbore en que foi transformada Dafne, a ninfa de quen estaba namorado. (Apolo na Metamorfose de Ovidio di: “Está ben, posto que xa non podes ser a miña muller, polo menos serás a miña árbore” (I 452-474 e 539-558).

Apolo converteuno no seu símbolo, o signo da Vitoria de cantas artes esten baixo a súa protección e a das Musas. Polas súas follas sempre verdes, empregase tamén como símbolo de eternidade e inmortalidade. Non é de estrañar as verbas de Hesíodo no comezo da súa Teogonía: “(as Musas) déronme un cetro tras ter cortado un admirable gromo de florido loureiro; infundíronme unha voz divina, para que celebrar o futuro que ven e o pasado, e incitáronme a celebrar a liñaxe dos felices sempiternos e a cantarlles a elas mesmas sempre ao comezo e ao final”.

Orfeo no camiño. 1953. Manuel Colmeiro Guimarás. Cedida amablemente pola Galería Montenegro (Vigo).

A traxedia de Orfeo e Eurídiche

Polos autores gregos coñécese a Orfeo. Ten un irmán chamado Lino, tamén músico -foi quen ensinoulle a tocar instrumentos e a cantar a Heracles- e un fillo, Dres. Como cultivador do canto e a poesía coa cítara, era capaz de facer medrar a Natureza, conmover as rochas e árbores, así como chamar e amainar aos animais. Casou coa ninfa Eurídice, quen nun paseo coas Náiades, foi mordida por unha víbora no seu talón. Grazas a Apolodoro de Atenas (Atenas 180 a.C – Pérgamo 119 a.C), sábese da súa historia ao tratar de recuperar a Eurídice no libro I, 3, da Biblioteca mitolóxica (II a.C). A ninfa morreu a causa do veleno e, ante a desesperación de perdela, Orfeo descendeu ao Inframundo. Ao conseguir atravesar a Lagoa Estixia e chegar a outra beira cantou aos soberanos dese Imperio, a deusa Perséfone e o deus Hades. Conmoveu a ambos para facela regresar a superficie, e púxoselle a condición de non volverse para mirala ata que estivera na súa casa. Por medo ou desconfianza, en pleno camiño volveuse e contemplou a súa muller, que volveu abaixo. O barqueiro Caronte non accedeu a levalo de novo pola Estixia, polo que Orfeo quedou as beiras da Lagoa durante unha semana e sen querer comer, lamentando a súa perda irreparable.

Manuel Colmeiro. 1977. Retrato fotográfico tomado por Xosé Díaz. Reproducida co permiso de Xosé Díaz.

Ao regresar a superficie da Terra Orfeo vagou polas campías e os bosques, e ao cantar o seu lamento facía medrar ao mesmo tempo todo o que o rodeaba no seu paso. Tras fundar os Misterios de Dionisio e ante a súa devoción, as Ménades sentíronse afrontadas e descortizárono. Noutros relatos, as nais dos cicóns foron as responsables da súa morte durante as festividades dos deuses e os ritos de Dionisio. Os restos do seu corpo foron lanzados aos campos e a súa cabeza e cítara ao río, pero aínda decapitado, Orfeo continuaba cantando mentres percorrías as augasE ao chegar a beira dunha praia, foi enterrado en Pieria. Co seu cántico final Orfeo quedou consagrado como un símbolo artístico da Inmortalidade. Tanto foi así que Platón (427 a.C-497 a.C), na súa Apoloxía de Sócrates (41 a-c) faría alusión a este simbolismo ao dicir o filósofo: “Canto daría algún de vos por estar xunto a Orfeo, Museo, Hesíodo e Homeiro? Eu estou disposto a morrer moitas veces, se iso é verdade. Por outras razóns son os de alí mais felices que os de aquí, especialmente porque xa o resto do tempo son inmortais, se é verdade o que se di”.

Perséfone (Proserpina). 1874. Dante Gabriel Rossetti. Técnica: Óleo sobre lenzo. Medidas: 1251 x 61 cm. Tate Britain, Londres.

As metamorfoses

O amplo coñecemento deste relato débese, sobre todo, a obra dos autores latinos Virxilio (70 a.C-19 a.C) -co libro IV das súas Xeórxicas– e sobre todo, Ovidio (47 a.C-17 d.C) co libro X das Metamorfoses. O escritor dedicou este libro de poemas as maiores transformacións de persoas en diferentes corpos. Ben podían converterse en pombas, aguias, cisnes e bufos. Ou en lobos, osas, leóns, corzos, golfiños, arañas e serpes. Pero tamén en pedras, fontes, ríos, illas i en flores e árbores como xacintos loureiros, o incenso e a mirra.

As mais extraordinarias son as metamorfoses astrais, como en estrelas e constelacións, e as retromorfoses producidas polo contacto con outros espazos paralelos ou os feitizos. Debido a que a que a esencia do carácter da persoa mantíñase na transformación, a metamorfose adquiría un senso simbólico. A nivel artístico este cadro de Colmeiro evoluciona as representacións de Orfeo realizadas na arte europea, sobre todo daquelas imaxes que xurdiron no século XIX, época na que o Simbolismo tivo nesta figura un dos seus maiores referentes. Así neste lenzo, coa cabeza de Orfeo coroado coa súa cítara, o pintor ven a plasmar o punto culminante desa metamorfose do poeta, o músico, o artista, como un santuario do Humano.      

A morte de Orfeo (Orfeo morto). 1893. Jean Delville. Técnica: Óleo sobre lenzo. Medidas: 79,3 x 99,2 cm. Guggenheim Museum (NY).

Se atopou algún erro nesta noticia, por favor avísenos seleccionando o texto ou palabra en cuestión e presionando Ctrl+Entrar. Non esquezas deixar o teu email se queres que o autor/a che dea unha resposta

Escrito por

Iria-Friné Rivera Vázquez é a autora do libro “A orixinalidade radica na orixe. O concepto da imaxe galega na estética de Vicente Risco” e coautora, xunto con Xosé Estévez e Joaquim Ventura, dos estudos introdutorios de “Vicente Risco no xornal Euzkadi”. Ten escrito publicacións para Grial. Revista galega da cultura, Abrente. Revista da Real Academia Galega de Belas Artes, Anuario Brigantino e Mazarelos. Como historiadora da Arte, especializada en Arte da Idade Moderna pola Universidade de Santiago, foi parte da exposición As miradas de Isaac (2020-2021) no centenario do nacemento de Isaac Díaz Pardo. A exposición foi acompañada polo catálogo con igual nome As miradas de Isaac. É patroa da Fundación Vicente Risco (Allariz) e da Fundación Luís Seoane (A Coruña).

Pode que che interese...

Informe de erros

O seguinte texto será enviado aos nosos editores: