Entroido en Roma (detalle). Óleo de Johannes Lingelbach, c. 1650/1651.

A Vella e as grandes figuras folclóricas do Entroido

De entre tódolos ritos cunha clara base precristiá que sobreviven a día de hoxe en Europa, o Entroido é –senón o máis– un dos máis fascinantes. E dicimos Europa xa que é por todo este territorio que se repiten con exactitude personaxes, vestimentas, atributos, comportamentos e datas de celebración. Todo isto danos a entender que estamos a falar da mesma cerimonia, cunha orixe común e probablemente baseada nun sistema de crenzas similar. Así, se queremos aspirar a comprender este complexo rito, temos por forza que saírnos das nosas fronteiras, ir recollendo as pezas do crebacabezas alá por onde foron quedando diseminadas, xuntalas e ter así unha visión o máis completa posible.

Precisamente, o obxecto deste artigo é tratar de verificar, dentro do posible, unha hipótese xurdida seguindo o método comparativo: constátase nas mascaradas de todo o territorio europeo, a presenza dunha figura coa mesma aparencia, atributos e comportamento que un dos seres más fascinantes da mitoloxía galega, a Vella. Trataríase entón agora de ver se podemos demostrar que, en efecto, unha das personaxes representadas nas mascaradas de inverno sexa a nosa figura mítica, presente tamén no folclore do resto de lugares onde se celebra o rito.

Ilutración sobre mascarada

Comecemos primeiro por esbozar as principais características coas que se amosa nas nosas lendas a Vella, faceta anciá da nosa benquerida Moura:

  • Creadora dos fenómenos atmosféricos: nalgúns lugares de Galicia dinpeneirou a Vella canto quixo nas mañás de xeada, entendendo que o branco xeo é a fariña que cae da peneira da Vella; o nome doarco da vella tamén nos remite a ela. Trátase este dun patrón que se repite por toda Europa, no que unha divindade anciá –a miúdo fiandeira e panadeira– é a responsable do clima, sobre todo invernal.
  • Construtora da paisaxe: a lenda da Vella que transporta grandes penedos mentres cunha man vai fiando e coa outra arrola un meniño, aparece como explicación popular para os grandes penedos de caprichosas formas ou para a construción das mámoas en moitos países.
  • Faceta maternal: tanto na lenda anterior coma noutras, a Vella aparece a miúdo cunha filla que en ocasións lle cae dos brazos ou se lle perde.Habita nos cumios destacados da paisaxe, con frecuencia nunha cova ou agocho.
  • Asimilada polo cristianismo a unha santa ou á mesma Virxe: nalgúns lugares, as lendas que acabamos de mencionar sufriron un proceso de cristianización e son protagonizadas por unha divindade cristiá. Este proceso quedou reflectido, por exemplo, na cantigaQue llueva / que llueva /la Virgen de la cueva, a cal ten unha versión máis antiga que dila Vieja está en la cueva.
  • Faceta escura: relaciónase esta figura co Alén, as bruxas, o roubo de nenos e tendencia de papar ou matar ós homes cos que mantén relacións sexuais.

Todas estas características –como dicimos, presentes en figuras asimilables por todo o continente– permiten afirmar ó antropólogo Rafael Quintía no seu estudo “Análise estrutural e simbólica do mito da Moura” que se trata doclaro recordo dunha divindade esquecida.

Unha vez esbozada a personalidade e atributos da Vella, centrémonos agora na súa posible presenza no Entroido. Aparece unha e outra vez nas mascaradas invernais unha personaxe que representa a unha muller vella co pano na cabeza e vestida de loito, coa cara emborrallada, levando nas mans un fuso, un meniño ou ambos, ás veces tamén un cesto con cinsa. Esta personaxe é de tal transcendencia que, en moitos lugares da península e tamén de fora dela, da nome á propia mascarada e o rito é coñecido co mesmo nome que se lle dea a ela na representación. Para poder efectivamente enlazar esta personaxe coa dos nosos mitos, cabe deixar clara a antigüidade da súa presenza no Entroido: xa no s. IV San Asterio, bispo de Amasea (na actual Bulgaria) condena o rito de primeiros de ano no que un grupo de enmascarados vai casa por caso augurando prosperidade a cambio de doazóns, no cal participaban os soldados romanos subidos a un carro e disfrazados de fiandeiras. As prohibicións das mascaradas continuarán durante moitos séculos despois, arremetendo especialmente San Pirminio (s. VIII) co disfrace de vella.

Representación dunha mascarada / Charles Josep Natoire

Vaiamos agora analizando, punto por punto, se as características principais da Vella mítica están tamén presentes durante o tempo de Entroido e, especialmente, baixo a figura da personaxe da vella fiandeira emborrallada.

Cristianizada baixo a figura da Virxe ou dunha santa

Tal como acabamos de ver, as condenas eclesiásticas a prácticas pagás como as mascaradas non sempre tiveron o efecto desexado, motivo polo cal a Igrexa houbo de recorrer a outros mecanismos tales como a cristianización das mesmas. Así aconteceu na xa desaparecida festa leonesa de Santa Bríxida2(1 febreiro), unha santa curiosamente sen advocación na zona pero coa que se identificaba á Vella fiandeira protagonista da mascarada. Na véspera da festa, os quintos pasaban a noite tocando as campás da Igrexa cotente nube, o toque utilizado para escorrentar ós nubeiros que fabricaban o pedrazo. Á mañá seguinte, os mozos vestíanse debríxidos con farrapos e a cara emborrallada, encabezados polo que facía as veces de Bríxida vestido de vella enloitada levando fuso e roca coma se estivese a fiar. Ían polas casas golpeando instrumentos de ferro e recollendo embutidos, ovos e viño; ás persoas que llelos daban recitábanlles unha beizón para as colleitas:¡qué santa Brígida te preñe los barcillares! e ós que non unha maldición:¡ojalá se te apedreen!

Como vemos, e tal como acontece nas lendas das que a Vella é protagonista, a figura da fiandeira foi cristianizada pola de Santa Bríxida, o cal nos da unha idea do carácter sagrado e divino que esta personaxe de Entroido podería ter se a Igrexa a atopou asimilable a unha santa. Tamén ten gran relevancia que a escollida fora Santa Bríxida –patroa do fiado–, pois foi con esta divindade que en Irlanda se cristianizou á deusa Brigit, nun proceso moi similar ó utilizado en Galicia con Santa Mariña, baixo a cal se encubriu a deusas pagás que chegarían ata os nosos días baixo a forma da Moura.

Importancia da faceta fiandeira

Baixo o patrocinio desta santa tamén se agocha unha pauta interesante en relación co Entroido e estendida por toda Europa: a prohibición de fiar nalgún dos días grandes deste período.O día de Santa Bríxida, as vellas non podían fiar a lá. Elas non podían xirar o fuso ese día (…) á noitiña todo o mundo interrompía o que estivera a facer. O mesmo acontecía no día en que se reverenciaba a Frau Holle/Holde/Perchta/Bertha, variantes rexionais para unha mesma figura. Segundo Jacob Grimm, esta vella mitolóxica correspóndese cunha antiga divindade xermánica creadora do clima invernal, o cal provocaba facendo diversas actividades domésticas entre as que destacaba fiar e facer pan. Nalgúns lugares de Alemaña e Austria, as mascaradas invernais –nas que tamén aparece unha vella fiandeira– son coñecidas como Perchten (plural do seu nome, Perchta), pois pénsase que esta divindade é unha das súas personaxes. Durante estas datas, Holda camiñaba pola terra esixindo que as mozas rematasen de fiar e gardasen os seus fusos o martes de Entroido, se así o facían serían recompensadas e senón castigadas, tal como facía coas preguiceiras ás que queimaba as rocas. Do mesmo xeito, aínda que non asociado a ningunha santa ou divindade, sabemos que en Galicia os rapaces queimaban as rocas e fusos das rapazas dos fiadeiros se as atopaban utilizándoos durante o Entroido. A este respecto, o folclorista e mitólogo Gaignebet concluíu queinterromper unha actividade o mesmo día en que se honre á entidade sagrada que a rexe aparece como supervivencia de antigos tabús, sendo a prohibición máis recorrente en toda Europa en tempo de Entroido a do fiado5.

A personaxe de Perchta nunha mascarada / Cenek Zibrt, 1910 (Wikipedia)

O feito de que, precisamente durante o Entroido, se prohiba fiar non fai senón favorecer a nosa hipótese, pois subliña a importancia dada nestas datas a unha entidade divina fiandeira que, como vemos no caso xermánico, coincide punto por punto coa nosa Vella mitolóxica e é, ademais, unha personaxe recoñecida das mascaradas.

Faceta panadeira

Acabamos de ver como a Vella xermánica, ademais de estar relacionada co fiado tamén o está con facer pan, facetas estas dúas coas que se xustifica a creación da diferente climatoloxía. Malia que este dato apenas está presente nas nosas lendas, cabe destacar a crenza de que a xeada é a fariña que cae da peneira da Vella, un dos pasos imprescindibles no proceso de facer pan. Sen embargo, é noutros lugares como na veciña Asturias onde esta asociación está más presente: cando a néboa sae de determinados picos ou covas nos que ela vive creen que se trata do fume que sae do seu forno cocendo o pan. Curiosamente, nun dos lugares nos que se materializaba esta crenza –coñecido como a Cova da Maruxina–, os rapaces acudían no domingo de Entroido con chocas atadas ó cinto: ían buscar os bolos de pan de Maruxina, os cales lle solicitaban con cantos e berros. Non deixa de ser significativa, unha vez máis, a asociación entre a Vella mítica e o tempo de Entroido, ata o punto de que os rapaces –vestidos acorde co rito– acudían a onde crían que ela vivía en busca dun presente. Outra vella panadeira fai a súa aparición polo Entroido: Lucía Rabiosa (Cerdeña), tamén construtora de megálitos mentres fía e leva ó seu fillo no colo, que visita as vilas neste tempo determinando coa súa aparición o prognóstico sobre o tempo.

Control do clima

Mais non é Lucía Rabiosa a única Vella mítica que se presenta no Entroido para prognosticar o clima. En Escocia, Irlanda e Gales existe a figura da Cailleach, unha anciá construtora da paisaxe e creadora do clima. O 1 de febrerio, día de Santa Bríxida, era cando Cailleach reunía a súa leña para o resto do inverno: se quería que o inverno durase máis, asegurábase un tempo solleiro para recoller un bo feixe de madeira, mais se na sinalada data facía mal tempo, era que Cailleach estaba durmida e o inverno estaba por rematar. Como vemos, esta crenza é case idéntica á nosa referida á Candeloria (2 de febreiro):

Cando a Candelaria chora, medio inverno vai fóra; se ri, aínda está por vir.O día da Candelaria, si chora ou venta, inverno entra. E si non venta nin chora, inverno fora.

Estes refráns e as súas numerosas variantes amósannos como segundo chova, faga sol ou vente ese día, se pode predicir canto tempo queda de inverno, de xeito idéntico a como se fai coa Cailleach. Polo que parece, poderiamos estar ante outro exemplo de cristianización da figura da Vella, neste caso, mediante a Virxe da Candeloria.

Estes exemplos, xunto co de Lucía Rabiosa, poñen de manifesto como o Entroido era o tempo no que a figura da Vella mítica manifestaba a súa faceta de controladora do clima, decidindo nestas datas canto más duraría aínda o inverno.

Raíña do inverno, figura mítica no Entroido

Falemos agora dunha das farsas máis representadas do Entroido: o parto dunha vella. Tendo en conta que a Vella aparece tanto nas mascaradas como nas lendas cun meniño no colo (afirmándose en Cerdeña que é o seu fillo), cabe preguntarse se podería ser a nosa divindade precristiá quen da a luz no Entroido. No Entroido de Gljev (Croacia) unha das súas figuras principais é unha muller anciá, enloitada, coa cara emborrallada e portando un fuso. Nun dos momentos da celebración, represéntase como un vello mantén relacións sexuais con ela, tralo cal a Vella da a luz a unha boneca, por certo negra coma ela. Durante o resto da mascarada, a Vella lévaa no colo ou baila levantándoa en alto.

Cabe destacar que, na maioría dos lugares, a paternidade deste neno non está clara, falándose dun fillo de solteira ou adxudicándose esta a un personaxe que a nega. Sen embargo, esta figura masculina adoita facer o papel de vixiar que non lle rouben o neno á Vella ou que ela non o entregue voluntariamente, dependendo dos casos. Curiosa a este respecto a lenda recollida en Sarracín de Aliste onde o personaxe do Demo é o pai da criatura da Filandorra, mais ó ver á Madama namórase dela e, enfurecido, nunha loita mata ó seu propio fillo. Despois, arrepentido, cava a fosa na que este será enterrado. Cabe dicir que a morte do fillo da Vella –sempre ó caer durante unha loita– é un feito recorrente, especialmente nas mascaradas zamoranas, así como o intento de secuestro polas personaxes con pelicas e chocas; de aí quizais o frecuente tamén do intento da Vella por entregar o neno a algunha das asistentes para que llo coiden. Nas mascaradas nas que se representan estes feitos, o enterro do meniño pon fin á festa. Todos estes elementos atopámolos en La Obisparra de La Torre de Aliste: a Filandorra intenta entregar o meniño ás asistentes, cousa que o suposto pai –pois el o nega-, o Soldado, impide. De súpeto, os Diabluchos comezan a atacala, ela deféndese cunha vara e o Soldado axuda coa espada. Na loita, o neno cae e morre e serán os Diabluchos os que cavarán a fosa para enterralo poñendo con isto fin ó rito.

Estes feitos, aparentemente inconexos, cobran todo o seu sentido en relación coa Vella mítica se nos imos á mitoloxía eslava. Trátase esta dunha mitoloxía moi interesante para a análise comparada por dous motivos principais. O primeiro radica no tardío que foi o proceso de cristianización desta zona (entre os séculos VII e XII), o cal tivo consecuencias importantes: o estrañamento que as crenzas pagás aínda vivas provocaron nos relixiosos que ata alí chegaron, o cal os levaou a rexistralas parcialmente por escrito en crónicas e códices; tamén esta demora no tempo da cristianización xunto coa resistencia dos eslavos a abandonar as súas propias fixo que estas se mantivesen moi vivas no tempo ata ben entrado o s. XIX. O outro motivo polo que esta mitoloxía nos resulta de interese é a reconstrución que diversos folcloristas, filólogos e mitólogos levaron a cabo ó longo do s.XX a partir de tódolos datos conservados. Así, sempre tendo en conta as limitacións que a reconstrución dunha mitoloxía pode ter, acheguémonos ata ela para comprobar o que pode aportar á nosa investigación.

Veles, figura tamén relacionada co Entroido

Segundo a liña comezada polos filólogos Ivanov e Toporov e continuada polo filólogo paneslavista Katicic e o etnólogo Belaj, unha das figuras principais do panteón eslavo era o deus Yarilo. Tratábase dunha deidade das chamadasde vida, morte e resurrección, pois críase que nacía e morría cada ano seguindo os ciclos da vexetación dende a semente ata a colleita. El era o décimo fillo do deus supremo Perún (deus do trono asimilable con Zeus e Thor, entre outros), nacido naVleja Noc, a Gran Noite, un rito celebrado durante o que se pensa que hoxe sería o Entroido e relacionado co fin e comezo do ano. Mais esa mesma noite Yarilo foi roubado e levado ó mundo dos mortos onde foi criado por Veles (deus do Inframundo e inimigo de Perún), lugar do que non regresará ata entrada a primavera, traendo consigo a primavera e a fertilidade. O tema central da mitoloxía eslava é precisamente a loita entre Perún e Veles, provocada segundo algúns polo roubo de Yarilo, segundo outros porque compartían muller.

Durante aVelja Noc, crese que os espíritos dos mortos custodiados por Veles –unha serpe con cornos e longa barba– no Inframundo poden vir á terra e visitar ós seus parentes vivos. Así, para representar a estes espíritos os eslavos vestíanse con pelicas, máscaras e cornos. Este rito perdura actualmente nos países eslavos con cerimonias como a Koleda –idéntica ó noso Entroido- na que os mozos cantaban cancións que foron recollidas polos folcloristas. Nalgunhas dicían ter viaxado dende moi lonxe e que estaban húmidos e cheos de barro, o que se ten interpretado coma o mundo subterráneo de Veles. Noutra que recitaban ó ir pedir polas casas, falaban de que se non se lles daba o que pedían o seu fillo sería roubado e levado ós campos floridos onde as doncelas vagan eternamente libres, unha referencia ó rapto de Yarilo e o seu traslado ó Inframundo.

Tamén entre os Koledari se atopa a personaxe dunha vella con fuso e roca que está preñada, muller do vello con máscara, chocas e pelicas que preside a comitiva. E é que a nai de Yarilo, que o pare na noite grande do Entroido, trátase de Mokos, a principal deusa feminina do panteón eslavo, asociado co fiado, a esquilma das ovellas, o cocido do pan e o parto das mulleres. Na súa faceta negativa, tamén se asocia coa bruxería e os seres sobrenaturais nocturnos de carácter maléfico, tal como a nosa Vella. Así, nos contos dedícase tanto a axudar con remedios e nas tarefas do fiado como a roubar nenos.

Uns datos máis acabarán por achegar a figura de Mokos á da Vella que vimos analizando ó longo deste estudo. O primeiro é o recollido por Turk de que esta muller descendía das montañas a recoller presentas tales como alimentos ou cartos, e se non lle eran dados invocaba o pedrazo sobre os cultivos, de xeito exacto a como a vella fiandeira Bríxida facía na cerimonia leonesa. Destacar tamén que o Mércores de Cinsa estaba prohibido tecer, cocer pan ou manter relacións sexuais, se algunha muller o incumpría romperíalle os teares, os fíos e faría xirar as súas rocas toda a noite. Por último dicir que durante a cristianización da Rus de Kiev (s. IX) se publicaron textos propagandísticos en contra da adoración de Mokos e sábese que o seu culto foi substituído polo da Virxe María e Santa Parascheva.

Como vemos, a recreación feita polos estudosos eslavos dos acontecementos míticos acaecidos durante o seu Entroido coinciden, punto por punto, co da nosa Vella no Entroido:

Unha deusa relacionada co fiado da a luz no Entroido.O seu fillo é roubado polos espíritos dos mortos –representados por seres con pelicas, chocas e cornos– e levado ó Inframundo, simbolizando este feito a súa morte e enterramento.A deusa nai fiandeira pode enviar un mal clima para as colleitas no que resta do inverno se nestas datas non é favorecida.O día que é adorada hai unha forte prohibición de fiar.Foi substituída no proceso de cristianización por una santa ou a mesma Virxe.

Con todos estes datos na man, penso que estamos en posición de afirmar, cunha alta probabilidade de acerto, que a Vella sobrenatural da mitoloxía galega non é senón –tal como afirma Rafael Quintía– o recordo dunha divindade precristiá. Así, igual que os santos actuais teñen os seus días de festa, ela sería reverenciada durante o Entroido, tempo no cal visitaría o noso mundo para recoller ofrendas, decidir o clima do resto do inverno e dar a luz a unha divindade relacionada co sol e as colleitas que se faría presente coa chegada da primavera. Sería entón o Entroido a recreación dun episodio mitolóxico, no que as personaxes representarían a divindades e espíritos ós que cumpría contentar, pois eles tiñan o poder de decidir sobre o clima e, por tanto, sobre as colleitas do ano.

Como a miúdo acontece, esta conclusión non fai senón suscitar máis incógnitas, como por exemplo o aire de familia que se nos vén ó pensar nunha muller sagrada que pare –en datas próximas ó solsticio de inverno– un fillo que é asasinado e que resucitará coa chegada da primavera. Mais iso, xa é fariña doutra peneira.

BIBLIOGRAFÍA:

BARTOLOMÉ PÉREZ, N (2005):La fiesta de Santa Brígida en León: una celebración invernal preludio de la primavera. Revista de Folklore nº 293. Valladolid.

BRIGGS, K. (1992):Diccionario de las Hadas. José I. de Olañeta Editor, Palma de Mallorca.

CALVO BRIOSO, B. (2012):Mascaradas de Castilla y León. Tiempo de fiesta.Junta de Castilla y León, Consejería de Cultura y Turismo.

GARCÍA PÉREZ, J.C.The baking moorish lady: the celebration of feminity in early february, and a non-christian worship in West European tradition. Artigo inédito.

DE LA TORRE GARCÍA, A (2007)La fiesta na parroquia de Samartín de Villamexín (Proaza).Revista asturiana de cultura, Oviedo.GRIMM, J. (2012)Teutonic mythology. Cambridge University Press. Cambridge.

KROPE, M. (2012):Supernatural Beings from Slovenian Myth and Folktales.

ZRC SAZU, Ljubljana.QUINTÍA PEREIRA, R. (2016):Análise estrutural e simbólico do mito da Moura.Urco Editora. Santiago de Compostela.

QUINTÍA PEREIRA, R. (2017):Mariña, de deusa a santa.Editorial Galaxia. Vigo.

ROHLFS, G (1979):Lengua y Cultura. Estudios Lingüísticos y Folklóricos en Estudios sobre el Léxico Románico. Reelaboración parcial y notas de Manuel Alvar. Ed. Gredos Madrid.

STOJANOVI, M.:Slavic mythology as a part of our life. Artigo inédito.

 

Artigo publicado orixinalmente no Caderno de Campo número 11 Especial Entroido da Sociedade Antropolóxica Galega

Se atopou algún erro nesta noticia, por favor avísenos seleccionando o texto ou palabra en cuestión e presionando Ctrl+Entrar.

Escrito por

https://tralaspegadasdavella.wordpress.com

Pode que che interese...

Deixa unha resposta

Informe de erros

O seguinte texto será enviado aos nosos editores: