fbpx
Visita nocturna 谩 Pedra da Loba, unha nova laxe con motivos naturalistas descuberta en Compostela / A Rula

Aparece a primeira gran laxe de arte naturalista en Compostela

Tempo de lectura: 11 min.

Artigo do Colectivo A Rula

No Colectivo A Rula ti帽amos sospeitas de que m谩is tarde ou m谩is cedo aparecer铆an no termo municipal de Compostela m谩is representaci贸ns de tipo naturalista pero non imaxin谩bamos que tivese estas dimensi贸ns e relevancia. De feito, no seu d铆a escollimos como logo da nosa pequena comunidade o 煤nico zoomorfo localizado ate ese intre nas terras de Compostela -un pequeno cervo situado na paraxe de Pinal no linde co Concello de Ames- como unha arela e premonici贸n de novas descubertas.

O Colectivo organizouse co obxecto de reivindicar a importancia da 谩rea de Compostela como un importante foco de arte rupestre, xa que fora relegado hist贸ricamente pola maior铆a dos investigadores a un segundo plano. Mais cada vez faise evidente, tanto polo n煤mero de achados localizados (a maioria nos termos municipais de Ames, Teo e Compostela) como pola longa tradici贸n de estudos realizados na nosa comarca, que a arte rupestre de Compostela merece unha maior atenci贸n. Malia todo, 茅 certo que o n煤mero relativamente escaso de estaci贸ns con motivos naturalistas en comparaci贸n con outras zonas semellaba avaliar esta antiga visi贸n que os achados dos 煤ltimos anos est谩n a cambiar.

Esta pequena entrada sup贸n s贸 unha primeira achega 贸 Petr贸glifo dos Cortellos 3, conscientes de que ser谩n precisos novos estudos m谩is polo miudo e unha posible intervenci贸n arqueol贸xica.

A Pedra da Loba (Cortellos 3) constit煤e, 贸 noso entender, unha nova mostra do importante patrimonio arqueol贸xico da Portela de Villestro pero tam茅n un xacemento excepcional tanto pola gran cantidade de zoomorfos representados, nunha zona onde os gravados de tipo naturalista son escasos, como pola presenza de escenas de equitaci贸n dentro do mesmo panel, xa que xunto coa laxe de R铆o Angueira 2 en Cornide (Teo) ser铆an as d煤as 煤nicas estaci贸ns con este tipo de representaci贸ns.

Situaci贸n e descrici贸n do conxunto

A laxe at贸pase na parte alta do monte de San Miguel[1], a escasos metros da paraxe da Devesa da Rula onde se sit煤an a maior铆a dos gravados da zona.

Desde o lugar de Os Cortellos, 贸 descender uns metros 贸 antigo cami帽o de volta 贸 val reparamos hai alg煤n tempo nun afloramento de grandes dimensi贸ns onde localizaramos un pequeno c铆rculo con covi帽a central situado nun penedo 贸 p茅 mesmo do sendeiro. Subidos 贸 con chamounos a atenci贸n unha laxe plana e alongada con bastante inclinaci贸n que segu铆a a li帽a de ca铆da natural da ladeira ubicada a escasos cinco metros 贸 Sur.

Situaci贸n da Pedra da Loba / A Rula

Situaci贸n da Pedra da Loba / A Rula

Esta laxe, bautizada como Pedra da Loba ou Os Cortellos 3, sit煤ase no medio dun pequeno cavorco na vertente da valgada que descende 贸 val do r铆o Roxos. Este espazo forma un pequeno anfiteatro natural en forma de media l煤a situado baixo un eucaliptal polo que a dificultade de visualizaci贸n dos gravados acent煤ase. 脫 elevar a vista cara o sur, div铆sase 贸 lonxe o teito do veci帽o Concello de Teo, o Alto da Grela, e a s煤a dereita os cumes do Castelo Redondo e o Meda xa en Padr贸n[2].

A laxe atop谩base parcialmente cuberta pola vexetaci贸n, 贸 retirar as ramas e follas da parte inferior localizamos o primeiro, e quiz谩is, o m谩is singular de todos os cervos pola s煤a at铆pica cornamenta circular. Sucesivas visitas a distintas horas do d铆a e a contemplaci贸n 贸 solpor con luces artificiais permit铆ronos ver con maior precisi贸n a gran cantidade dos motivos que conserva o petr贸glifo.

A rocha ten unhas dimensi贸ns de 6,30 m de longo por 3,10 metros de ancho na s煤a parte central (a m谩is ancha) e a s煤a superficie fica dividida tanto vertical como transversalmente por varias di谩clases naturais. Est谩 orientada 贸 SE e na s煤a inclinaci贸n N/S segue a forma da pendente do terreo circundante. Non obstante, temos que salientar que 茅 moi probable que a laxe contin煤e tanto pola parte superior como polos laterais baixo o talude de terra vexetal que a cobre, polo que estes datos ser铆an s贸 indicativos. De feito, alomenos un dos zoomorfos situado no lateral esquerdo da pedra est谩 parcialmente soterrado. Neste senso, agardemos que o traballo futuro dos arque贸logos nos permita contemplar a totalidade da superficie da laxe que probablemente incl煤a un n煤mero maior de gravados.

Como acontece co resto de petr贸glifos do Monte San Miguel e Ventosa, o soporte empregado 茅 o tradicional granito fino de d煤as micas, moi apreciado tam茅n polos canteiros como se desprende da multitude de evidencias da intensa actividade extractiva na zona.

En canto ao estado de conservaci贸n dos motivos podemos sinalar que 茅 en li帽as xerais aceptable. Resulta significativo o diferente grao de erosi贸n existente entre os motivos do sector superior da composici贸n e os de zonas inferiores, se ben c贸mpre indicar que, m谩is que responder a unha diferenza cronol贸xica parecen responder a unha maior exposici贸n 贸s axentes erosivos dos elementos gravados na parte superior da laxe.[3]

Lamentablemente son tam茅n evidentes os danos provocados polo lume en varios sectores da peneda. A fragmentaci贸n da capa superficial da rocha (termoclastia) nalgunhas zonas e incluso a perda de fragmentos en varios motivos insculturados volven a p贸r de manifesto a necesidade das reclamaci贸ns feitas polo Colectivo diante das administraci贸ns p煤blicas competentes (Concello de Santiago e Direcci贸n Xeral de Patrimonio) para que adopten medidas preventivas urxentes como a catalogaci贸n e a limpeza desta 谩rea arqueol贸xica que garantan a conservaci贸n deste valioso patrimonio. Pola nosa parte, seguiremos a divulgar a existencia entre a veci帽anza destes gravados pois consideremos que 茅 o mellor xeito que temos para protexelos.

Motivos zoomorfos da Pedra da Loba / A Rula

Motivos zoomorfos da Pedra da Loba / A Rula

Descrici贸n

O repertorio iconogr谩fico da Pedra da Loba incl煤e maioritariamente motivos naturalistas pero tam茅n se constata a presenza de alg煤ns dese帽os xeom茅tricos.

A erosi贸n dos gravados dificulta unha boa lectura polo que foi preciso empregar a iluminaci贸n rasante artificial e recurrir 谩 fotogrametr铆a dixital para poder rexistralos correctamente, alg煤ns deles s贸 conservados de xeito parcial.

Os motivos xeom茅tricos

O elenco de gravados xeom茅tricos f贸rmano media ducia de covi帽as de pequeno tama帽o (2-3 cm de di谩metro) distribuidas por toda a laxe e unha pequena combinaci贸n circular de dous aneis e covi帽a central (de 18 cm de diametro) moi erosionada situada no sector central esquerdo da peneda.

A existencia destes pequenos elementos xeom茅tricos resulta interesante para entender a posible contemporaneidade de ambos grupos de dese帽os pois semella que tanto a t茅cnica, conservaci贸n e o aspecto formal dos gravados son similares. De igual xeito, permite estudar posibles relaci贸ns estil铆sticas cos dese帽os dos petr贸glifos situados nas cercan铆as.

Os motivos naturalistas

Os cervos

Este conxunto de gravados componse de polo menos 19 zoomorfos (cervos e cabalos) distribu铆dos por toda a superficie de laxe pero concentrados en cinco grupos en funci贸n da divisi贸n do espazo xerado polas di谩clases da laxe[4]. O estudo dos dese帽os mediante o levantamento fotogram茅trico permitiunos contemplar restos moi esvaecidos doutros zoomorfos que na actualidade son case imperceptibles e que constatan a posible existencia dunha grea maior de animais.

En xeral todos os zoomorfos presentan certa homoxeneidade en canto o seu estilo e t茅cnica de elaboraci贸n. Son dese帽os moi estilizados, sen chegar 谩 esquematizaci贸n, elaborados mediante dous trazos cun espazo no interior de reducidas dimensi贸ns, conformando corpos moi estreitos e alongados, pequenas colas de trazo simple e colos e cabezas en ocasi贸ns moi alongadas e rematadas con d煤as pequenas li帽as que semellan representar as orellas ou pequenos cornos.

A li帽a dorsal recta en paralelo 谩 li帽a ventral no dese帽o xeral dos zoomorfos leva a alg煤ns investigadores[5] a clasificalos no que denominan 鈥済rupo estilizado recto鈥 en oposici贸n 贸s zoomorfos caracter铆sticos da zona de Campo Lameiro, Mora帽a, Cotobade鈥 con dese帽os m谩is curvos na composici贸n dos corpos e con colas representadas cunha li帽a dobre.

Neste senso, os gravados figurativos desta laxe presentan caracter铆sticas semellantes 贸s zoomorfos dos petr贸glifos da zona do Barbanza e Muros 鈥 Noia pero tam茅n 谩 outra gran laxe con motivos naturalistas da comarca compostel谩n, a Pedra Bicuda de Loureiro (Luou 鈥 Teo). A t茅cnica de gravado empregada (dobre suco), as caracter铆sticas no dese帽o xeral e tama帽o dos motivos evidencian o gran parentesco formal entre ambos petr贸glifos a铆nda que a disposici贸n xeral dos motivos sexa diferente.

A pesar destas caracter铆sticas com煤ns no dese帽o dos gravados, hai neste panel detalles especialmente singulares que merecen que lles prestemos unha maior atenci贸n.

En primeiro lugar, s贸 un dos c茅rvidos aparece cunha pronunciada cornamenta. Este 鈥済ran鈥 cervo macho preside a zona central e inferior do panel. Un exemplar de pequeno tama帽o, 32 cm de largo, pero que presenta unha curiosa cornamenta de forma case circular de 19 cm de ancho con sete puntas en cada hastado orientadas cara o interior do c铆rculo, unidas entre si e en sentido transversal 谩s hastas de li帽as curvas. S贸 atopamos certas similitudes con este tipo de cornamentas circulares presentes en varios cervos de pequeno tama帽o coas puntas das d煤as cornas unidas no interesante petr贸glifo da Cova da Bruxa do Concello de Muros.[6]

Outra das caracter铆sticas dos gravados 茅 a s煤a disposici贸n formando pequenos grupos tanto na parte central do panel como na parte superior aproveitando os marcos espaciais dispo帽ibles entre as di谩clases.

Na zona inmediatamente superior o cervo macho, que ocupa tam茅n un lugar central, cons茅rvase un dos elementos m谩is pl谩sticos desta laxe, tres posibles cervos de diferentes tama帽os ordenados en li帽a practicamente unidos que semellan ascender polo panel. A cabeza do primeiro cervo figura apoiada no lombo do cervo seguinte e o mesmo acontece co que v茅n a continuaci贸n, dese帽ando unha singular escenograf铆a. Un dos moitos exemplos comparables conservados na nosa arte rupestre 茅 o xa cl谩sico da laxe V do Monte Ardeg谩n en Mora帽a.

No primeiro cervo chama a atenci贸n que o corpo figure composto por tres trazos que mesmo semellan reproducir non s贸 o corpo sen贸n tam茅n os cuartos traseiros e dianteiros do animal. Mais isto tampouco 茅 algo excepcional na arte rupestre galega e dese帽os semellantes figuran noutros petr贸glifos como nun dos cervos do Coto da Siribela e noutros xacementos de Campo Lameiro. Os outros dous cervos pos煤en as d煤as patas dianteiras en arco acentuando a sensaci贸n de movemento dos animais.

Na parte superior da laxe destacan varios cervos moi estilizados, alg煤ns deles incompletos. Un dos m谩is curiosos conta con 6 pequenos trazos que representan as extremidades. Nesta parte do panel destaca unha parella de posibles cervos de longa cabeza e pequenas orellas ou cornos que fican en paralelo un sobre o outro. Situado na parte superior, o animal de menor tama帽o (probablemente cun xinete no seu lombo) ten as patas e a cabeza apoiadas sobre o cervo situado debaixo. Unha escena similar figura no extremo superior esquerdo da laxe a铆nda que o seu estado de conservaci贸n 茅 peor. Unha curiosa representaci贸n (unha posible c贸pula, unha doma?) que nos lembran outras composici贸ns semellantes na Laxe das Lebres na Caeira (Poio) ou na estaci贸n da Quinta da Barreira en Valen莽a do Minho.IMG-20160702-WA0006

Representaci贸n dun cabalo na Pedra da Loba / A Rula

Representaci贸n dun cabalo na Pedra da Loba / A Rula

Os cabalos e os homes

Ademais dos c茅rvidos outras das caracter铆sticas deste gran panel 茅 a presenza de varios cabalos, polo menos dous deles con xinetes. Son facilmente identificables por unha caracter铆stica com煤n na arte rupestre galega, 谩s s煤as longas colas.

脡 precisamente un destes cabaleiros o que abre outro destes grupi帽os de zoomorfos formando case un c铆rculo na parte central dereita da composici贸n, ofrecendo a sensaci贸n no espectador de que o cabaleiro persigue os outros dos animais.

A representaci贸n do xinete 茅 moi simple, tr谩zase o contorno dous sucos verticais e d煤as pequenas li帽as que representar铆an as extremidades superiores (non figuran as inferiores). A composici贸n xeral destes cabalos tam茅n 茅 sinxela pero non exenta de detalles como amosa a representaci贸n do falo, o arqueo das patas dianteiras e as pequenas orellas do 茅quido. 脡 unha m谩goa que a mala conservaci贸n dun dos cabalos situado na parte superior esquerda do panel, moi erosionado debido os danos provocados polo lume, non permita asegurar con total certeza a presenza, m谩is que probable, deste segundo xinete.

Outro feito destacable 茅 a 鈥減osible鈥 monta sobre dous cervos (cabalos?) na parte superior da laxe, s贸 unha hip贸tese porque a forte erosi贸n destes motivos dificulta a s煤a lectura e rexistro.

As escenas de equitaci贸n relativamente frecuentes no grupo galaico da arte rupestre son, as铆 e todo, puntuais na nosa comarca. A outra laxe da bisbarra con este tipo de escenas at贸pase na paraxe do R铆o Angueira no Concello de Teo. Por茅n, os gravados da laxe teense son, en xeral, m谩is esquem谩ticos e presentan trazos formais distintos.

Todos os zoomorfos do panel mante帽en un mesmo patr贸n de orientaci贸n a pesar das diferentes disposici贸ns dos animais no panel, sempre de esquerda a dereita, un posible intento de plasmar a orde natural da marcha da manda. A presenza da figura humana (que causa o caos na grea) pode motivar o dese帽o dos zoomorfos que ten o seu car贸n, que ofrecen unha maior sensaci贸n de movemento que os c茅rvidos m谩is est谩ticos situados na parte superior da laxe.

Para rematar a descrici贸n dos elementos figurativos sinalar a presenza dun pequeno antropomorfo situado na parte inferior do panel, entre o cervo de cornamenta circular e o grupo de cervos en fila. Con forma de X de li帽as curvas e posible representaci贸n esquem谩tica de cabeza e falo. Un elemento de gran relevancia na composici贸n que podemos asociar os zoomorfos da parte superior nunha posible representaci贸n dunha escena de pastoreo ou caza.

A escenograf铆a

Unha das caracter铆sticas m谩is salientables de este xacemento 茅 que se trata da primeira laxe do concello compostel谩n no que se evidencia unha clara composici贸n narrativa.

A disposici贸n da laxe en pendente, a s煤a situaci贸n preto da paraxe chamada 鈥淥s Cortellos鈥 onde fica unha pened铆a de grandes dimensi贸ns que permitir铆a o cercado e control do gando nunha zona pr贸xima a v铆a de acceso natural 谩s chairas situadas na cima do monte, son factores que avalan a hip贸tese dunha posible escena de conduci贸n dos animais por parte dos xinetes.

A inexistencia de armas ou outros elementos que amosen unha acci贸n violenta fainos pensar que a idea dunha posible escena de caza sexa menos probable.

Fotogrametr铆a cos sucos da Pedra da Moura resaltados manualmente / A Rula

Fotogrametr铆a cos sucos da Pedra da Moura resaltados manualmente / A Rula

Conclusi贸ns

A Pedra da Loba sup贸n s贸 o 煤ltimo achado no foco m谩is importante de arte rupestre da nosa comarca, a zona comprendida entre a Portela de Villestro (Compostela) e os montes do lugar de Ventosa na parroquia amiense de Santo Estevo de Covas.

Para n贸s a aparici贸n desta complexa laxe demostra, unha vez mais, a necesidade urxente de levar a cabo prospecci贸ns intensivas e unha catalogaci贸n exhaustiva dos xacementos xa notificados no seu d铆a polo Colectivo.

Non obstante, non 茅 unha descuberta m谩is para engadir 贸 cat谩logo de gravados do grupo galaico sen贸n que deber铆a abrir novas li帽as de investigaci贸n no eido acad茅mico e servir de acicate para que as instituci贸ns p煤blicas sexan conscientes da relevancia de protexer e p贸r en valor esta 谩rea arqueol贸xica.

A nova descuberta ampl铆a o n煤mero de petr贸glifos con representaci贸n de animais na comarca a 6, a Peneda Negra en Ames, Outeiro do Corno, R铆o de Angueira e Pena Bicuda de Loureiro en Teo e O Pinal 1 e Os Cortellos 3 en Santiago de Compostela. Tam茅n 茅 xunto co de R铆o Angueira os dous 煤nicos xacementos con escenas de monta.

Agardemos que o noso traballo non fique esquecido nun recuncho da rede e que permita reactivar o compromiso dos diferentes gobernos municipais e auton贸micos na protecci贸n e divulgaci贸n destas manifestaci贸ns art铆sticas do noso patrimonio cultural e deste xeito evitar que o seu co帽ecemento non siga restrinxido 贸 reducido mundo dos estudosos e afeccionados 谩 arqueolox铆a. A d铆a de hoxe, resulta lamentabelmente que non exista ning煤n petr贸glifo da comarca cunha pequena sinalizaci贸n que permita e facilite a s煤a visita na 谩rea de Compostela[7].

Desexamos que esta situaci贸n mude pronto, e que os traballos que est谩 a realizar na actualidade a Direcci贸n Xeral de Patrimonio e o Concello de Ames para a posta en valor do petr贸glifo do Monte Castelo e conservaci贸n da Peneda Negra en Ames sexa s贸 un primeiro paso dun longo cami帽o sen retorno.

De momento nos tentaremos seguir amosando a arte rupestre da Comarca a todos aqueles que o desexen dentro das nosas posibilidades. E as铆, o pasado s谩bado 9, aproveitamos a 3陋 visita nocturna 贸s petr贸glifos da Devesa da Rula para presentar por vez primeira 贸s participantes a estaci贸n obxecto desta entrada. A todos eles grazas por ternos acompa帽ado nese fermoso momento.

Album fotogr谩fico no noso Flickr da Ruta nocturna pola Devesa da Rula 2016

Bibliograf铆a
鈥olectivo A Rula: 鈥淎 Pena Bicuda de Loureiro, arte rupestre no Monte Piqui帽o鈥, Entrada no Blog do Colectivo A Rula do 5/02/2016
鈥antos Est茅vez, M.: 鈥淧etroglifos y paisaje social en la prehistoria reciente del noroeste de la pen铆nsula Ib茅rica鈥. En TAPA: traballos de arqueolox铆a e patrimonio, ISSN 1597-5357, N潞 38, 2008, ISBN 978-84-00-08733-2, p谩x. 13-216
鈥oto Barreiro, M.J.:鈥滾os petroglifos prehist贸ricos de la comarca compostelana鈥. Santiago (tese de licenciatura in茅dita). Universidade de Santiago de Compostela, 1986
鈥V,AA.: F谩bregas Valcarce, R. ; Guiti谩n Castromil, J.; Guiti谩n Rivera, J. e de la Pe帽a Santos, A.: 鈥淧etr贸glifo galaico con una representaci贸n de tipo Pe帽a T脷鈥 en Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueolog铆a. LVII (2004), p. 183-193.
鈥V,AA.: F谩bregas Valcarce, Ram贸n; Pe帽a Santos, Antonio de la; Rodr铆guez Rell谩n, Carlos. 鈥淩铆o de Angueira 2 (Teo, A Coru帽a): un conjunto excepcional de escenas de monta鈥. Revista Gallaecia. N煤m. 2011, (30): 29-51
鈥V,AA.: F谩bregas Valcarce, R.: Guiti谩n Castromil, J.; Guiti谩n Rivera e J. Rodr铆guez Rell谩n, C.: 鈥淓ntre dos mundos: los grabados al aire libre de Pena Bicula de Loureiro (Teo, Galicia, Espa帽a)鈥. Revistas Espacio, Tiempo y Forma. Series I-VII. Espacio, Tiempo y Forma, Serie I, Prehistoria y Arqueolog铆a (ISSN: 1131-7698; eISSN: 2340-1354). Facultad de Geograf铆a e Historia. UNED, 2013, p. 173-195
鈥V,AA.: 鈥淎rte rupestre prehist贸rica do Eixo Atl谩ntico鈥. Eixo Atl谩ntico del Noroeste Pen铆nsular. Vigo, 2006

Pode que che interese...