fbpx
Daniel 脕lvarez Carnero, un dos republicanos asasinados en Sober / https://sober1936.wordpress.com

Como foi a represi贸n franquista nos pequenos pobos do interior de Lemos

Tempo de lectura: 6 min.

En Sober asasinaron a cinco persoas e houbo varias desaparici贸ns durante as semanas posteriores ao golpe franquista. Tam茅n a represi贸n carcelaria das xentes de Sober 茅 das m谩is altas da provincia, con 253 entradas no c谩rcere entre 1936 e 1940.

Texto de Paula V谩zquez Verao

Sober foi un dos concellos nos que , tendo maior铆a absoluta o PP, acordou por unanimidade 鈥 e as铆 o fixo 鈥 celebrar unha homenaxe 谩s v铆timas do Franquismo do municipio e condenar o r茅xime Franquista, logro que nos enche de orgullo, pois partiu dun traballo e insistencia de anos.

Malia todo, o discurso sobre aquel tempo est谩 f贸ra do debate e a s煤a memoria exiliada do espazo p煤blico: nin unha simple placa que lembre as v铆timas, nin menci贸n en p谩xinas locais oficiais, nin un retrato dos alcaldes republicanos de Sober, ning煤n nome, ningunha voz鈥

O que sucedeu en Sober dende aquel ver谩n de 1936 non difire das din谩micas xerais do resto de Galicia: a desarticulaci贸n total do tecido asociativo e pol铆tico republicano, coa eliminaci贸n ou exilio de dirixentes sociopol铆ticos, a desaparici贸n das organizaci贸ns de clase, a sumisi贸n das mulleres鈥 Obxetivos conseguidos mediante a imposici贸n consciente do terror, a trav茅s de distintos mecanismos represivos, cuxos efectos persisten na actualidade.

Caracter铆zase Sober por certas peculiaridades, por ser un foco de amplo movemento campesi帽o 鈥 a铆nda non se ti帽an redimido os foros 鈥 e obreiro, de voto esquerdista, que foi obxecto dunha das m谩is feroces operaci贸ns de represi贸n da provincia de Lugo.

Anos聽30: Fervedoiro pol铆tico e de loita social

Foi un fito fundamental que marca a evoluci贸n hist贸rica da comarca a chegada do ferrocarril en 1883, convert铆ndose a cidade de Monforte en nudo central das comunicaci贸ns ferroviarias entre Galicia e o resto da pen铆nsula. Nos anos 30, a construci贸n da v铆a Zamora 鈥 A Coru帽a congrega en Canaval operarios ferroviarios, sendo este un n煤cleo socialista (UGT), tam茅n entre os operarios da cer谩mica, ademais de ser esta estaci贸n punto de descarga do mineral de Freixo. Como en todo o sur de Lugo ext茅ndese o socialismo, na s煤as vertentes sindical e pol铆tico institucional.

A conxunci贸n da toma de conciencia social entre xornaleiros no campo e operarios do ferrocarril, as铆 como entre os mineros de Freixo, nun territorio dominado pola oligarqu铆a tradicional, donde funciona o sistema caciquil, convirte a zona de Lemos nun espazo de especial conflictividade nos anos 30.

Neste tempo, a actividade pol铆tica 茅 fren茅tica, con m铆tins masivos e gran mobilizaci贸n popular cando a proclamaci贸n da Rep煤blica, document谩ndose episodios de violencia pol铆tica, como un suceso violento por discusi贸n pol铆tica en 1931 na parroquia de Lobios, ou importantes mobilizaci贸ns campesi帽as, como a protesta documentada en Sober por La Voz de Galicia, no diario do 1 de xu帽o de 1933: 鈥渟e congregaron frente a la Casa Consistorial del referido Ayuntamiento (Sober), cerca de tres mil campesinos 鈥 para protestar del aumento del presupuesto en m谩s de cincuenta mil pesetas鈥.

Manifestaci贸n en maio de 1936 en Monforte de Lemos / https://sober1936.wordpress.com

Manifestaci贸n en maio de 1936 en Monforte de Lemos / https://sober1936.wordpress.com

Tivo tam茅n gran incidencia a revoluci贸n de 1934 no val de Lemos e San Clodio: con folga xeral, corte de comunicaci贸ns ferroviarias e actos de saqueo e enfrontamentos coas forzas da orde. En Vilach谩, Doade, foron inutilizados postes da luz con dinamita, o que provocou a ca铆da do suministro el茅ctrico en Monforte (vid: Souto Blanco). De Sober, foron 34 as persoas detidas con motivo dos sucesos revolucionarios (vid: Souto Blanco).

Podemos observar, ademais, o rastro dunha crecente politizaci贸n das mulleres, cuxa participaci贸n pol铆tica e asociativa aumenta durante os anos da II陋 Rep煤blica, debido ao proceso de cambio social vivido coa industrializaci贸n e polos cambios legais sancionados pola Constituci贸n de 1931. As铆, nas fotograf铆as e prensa da 茅poca det茅ctase a activa participaci贸n feminina nas multitudinarias manifestaci贸ns do 1潞 de maio de 1936 en Monforte 鈥 cunha pancarta de Sober 鈥 ou na homenaxe que o 8 de xaneiro de 1933 recibe o mestre de Sober e integrante da UGT, Juan Antonio Fern谩ndez del Campo. O diario destaca 鈥渟u acendrado republicanismo鈥 e 鈥渟us gestiones en pro del progreso del pueblo de Sober鈥, indicando que se lle tributar谩 homeaxe da 鈥渃onjunci贸n republicano-socialista del distrito de Sober.鈥

Uns fatais d铆as de xullo: Resistencia ao golpe militar e represi贸n inmediata

Cando se co帽ece a nova do golpe de Estado na provincia, o 19 de xullo, unha partida de homes armados, procedentes de Sober e Monforte, xunto con outros do resto da provincia, dir铆xense a Lugo para defender a legalidade, pero, ante o triunfo dos sublevados na capital, 鈥 o Estado de Guerra na provincia decl谩rase o 20 de xullo 谩s 15 horas 鈥 regresan, sendo interceptados na Pobra de San Xiao, sufrindo algunha baixa e ingresando o resto no c谩rcere provincial.

O propio d铆a 20 de xullo, a Garda Civil toma Monforte e in铆cianse as detenci贸ns de xente de 鈥渆squerdas鈥. A seguir, os ferroviarios declaran folga xeral, namentras unha partida de Garda Civil, xunto con voluntarios e falanxistas, inician as operaci贸ns de control sobre os arredores de Monforte, rexistr谩ndose en Sober resistencia armada no centro obreiro. As operaci贸ns de 鈥渓impieza en el extrarradio鈥 (vid: Souto Blanco) finalizan o 23 de xullo.

Balance de represi贸n en Sober

As铆, a represi贸n franquista de primeira hora est谩 marcada polo feito de ter sido Sober e a comarca unha zona de resistencia ao 鈥淎lzamiento鈥, o que motivou maior dureza represiva que noutras zonas da provincia, sendo os tres primeiros meses tras o golpe militar os m谩is duros da represi贸n. En Sober, son executadas oficialmente cinco persoas e rex铆stranse outras mortes extraxudiciais.

A familia Fern谩ndez-Rivero de Sober nunha homenaxe / https://sober1936.wordpress.com

A familia Fern谩ndez-Rivero de Sober nunha homenaxe / https://sober1936.wordpress.com

Hai que destacar a importante presenza de Falange na zona, cun n煤cleo en Monforte de medio cento de afiliados antes da guerra, produc铆ndose detenci贸ns de falanxistas dende 1935 (vid: Souto Blanco). As铆, tras o golpe militar, destaca esta zona pola actuaci贸n impune e arbitraria de Falange, o que provocou unha dureza e arbitrariedade represiva maior que noutros luagres nos primeiros tempos. A memoria oral garda o terror e dureza destas actuaci贸ns f贸ra da 鈥渓egalidade鈥 que impu帽a, ilegalmente, o Franquismo.

Podemos observar como a represi贸n carcelaria das xentes de Sober 茅 das m谩is altas da provincia, con 253 entradas no c谩rcere entre 1936 e 1940 (vid: Souto Blanco). En xeral, o Partido Xudicial de Monforte aporta o 25,5% de ingresos pol铆ticos no c谩rcere, cando, segundo o censo de 1930, s贸 conta co 10,77% da poboaci贸n provincial.

Destaca tam茅n a importancia de persoas labregas represaliadas en Sober, destacando o caso de nove mulleres, as铆 como 鈥 igual que no resto do sur lucense 鈥 a represi贸n do ano 1939 e seguintes, relacionada cos 鈥渇uxidos鈥, con entradas colectivas de mulleres no c谩rcere.

A represi贸n excede a brutal maquinaria sanguinaria que sega vidas: est谩n as sanci贸ns econ贸micas, as rapas colectivas de mulleres 鈥 a memoria oral docum茅ntaas na Pena de Proendos -, o que sup贸n moral e economicamente ter familiares presos ou presas, o posible aumento da violencia sexual, o exilio e o propio terror imposto, que sepultou por d茅cadas unha cultura pol铆tica minimamente democr谩tica.

Para saber m谩is: Bibliograf铆a e recursos

鈥 D脥AZ RODR脥GUEZ, XO脕N CARLOS 2012: Monforte de Lemos a finais do XIX: un achegamento 谩 estrutura socioprofesional e 谩s clases sociais. En: Murgu铆a. Revista Galega de Historia n潞 25. IGALHIS. Santiago de Compostela.

鈥 FERN脕NDEZ PRIETO, LOURENZO et ALII 2008: La mujer en el v贸rtice del terror: Golpe de Esado, represi贸n y g茅nero (Galicia 1936-1939). Texto conferencia. Proxecto聽interuniversitario Nomes e Voces: http://www.nomesevoces.net/web/media/documento/texto_conferencia_perpignan.pdf

鈥 L脫PEZ GONZ脕LEZ, ROSA MAR脥A 2010: Juan Tiz贸n Herreros. El pensamiento聽hecho palabra. Fundaci贸n Lu铆s Tilve. Lugo.

鈥 L脫PEZ QUIROGA, GERM脕N (ed.) 2007: Historia de un paseo. Autoedici贸n. Santiago de Compostela.

鈥 M脥GUEZ MACHO, ANTONIO 2009: Xenocidio e represi贸n franquista en Galicia. L贸strego. Santiago de Compostela.

鈥 O TR脥COLE, GRUPO (2009): Un pouqui帽o de Tradici贸n Oral do Concello de Sober (II). Imprenta F茅nix. Monforte.

鈥 PATI脩O REGUEIRA, ANT脫N 2005: Memoria de Ferro. A Nosa Terra. Mos.

鈥 PRADA RODR脥GUEZ, Julio (ed.) 2013: Franquismo y represi贸n de g茅nero en Galicia. Catarata. Madrid.

鈥 SOBRINO CEBALLOS, JUAN y DOM脥NGUEZ FERRO, MANUEL 2011: 鈥淨ue聽pouco vale unha mestra! Un achegamento 谩 figura de Mar铆a V谩zquez Su谩rez. En C谩tedra.聽Revista eumesa de estudios n潞 18: 209 鈥 228.

鈥 SOUTO BLANCO, MAR脥A JES脷S 1998: La represi贸n franquista en la provincia de聽Lugo (1936 鈥 1940). Edici贸s do Castro. Sada.聽鈥 Proxecto interuniversitario Nomes e Voces: http://www.nomesevoces.net/

鈥 Souto Blanco, Mar铆a Jes煤s: A represi贸n franquista e as s煤as zonas de penumbra. V铆timas confirmadas e posibles en Lugo (1936-1940): http://www.lugo.es/cs/represion/index.jsp

M谩is en聽https://sober1936.wordpress.com

Pode que che interese...