fbpx
Francisco Xose de Caldas e Tenorio, pr贸cer da independencia de Colombia, con orixes galegas

Un pr贸cer da independencia de Colombia con ra铆ces galegas

Tempo de lectura: 9 min.

H茅itor Picallo Fuentes

Francisco Xos茅 de Caldas e Tenorio foi un cient铆fico, enxe帽eiro militar, xe贸grafo, bot谩nico, astr贸nomo, naturalista e xornalista pr贸cer da independencia de Colombia. Polo seu erudici贸n e vastos co帽ecementos sobre tantas disciplinas foi co帽ecido entre os seus contempor谩neos como El Sabio, ep铆teto co cal pasou 谩 historia de Colombia. Pero Francisco Jos茅 ten tam茅n unha historia galega, concretamente no territorio caldense.

Dous caldeiros pendurados das p贸las dun tronco, esculpidos sobre pedra nunha labra armeira, dan conta da presenza do apelido Caldas no predio da Rapeira, na xeograf铆a parroquial de Sta. Xusta de Mora帽a (outrora adscrita 谩 xurisdici贸n de Penaflor). Mobles her谩ldicos que acompa帽an a aqueloutros neste escudo son os propios dos Buceta 鈥攗n brazo armado cunha maceta de canteiro, en acci贸n de golpear, e emparellados de tres cipreses鈥. Mais nalgunha outra ocasi贸n estas 谩rbores aproximadas a un pi帽eiro (como o que a铆 tam茅n se distingue) analisadas en conxunto, e non tendo en consideraci贸n a divisi贸n cuartelada, poder铆an significar se cadra os heraldos dos Gasco (malia levar por habituais esta familia un pi帽eiro xunto a catro cipreses, e non a tres): aqu铆 queda a interrogante. Rec贸rdannos estes bras贸ns, as铆 logo, que nos presentamos diante dun fogar fidalgo que lle 茅 propio 谩 li帽axe dos Caldas e que tivo por parentesco (pr贸ximo ou afastado) a citada outra xinea, de destacada difusi贸n pola xeograf铆a do Saln茅s (Buceta).

Xa dende o solpor da Baixa Idade Media a familia (ou familias) dos Caldas ofrecen a s煤a sona por diferentes recunchos das demarcaci贸ns pontevedresas, caldenses e do contorno do Mar da Arousa. Escoit谩base logo falar do escudeiro Vasco L贸pez de Caldas al贸 polo ano 1433 no territorio de Sta. Mar铆a de Asados (segundo se observa nun documento custodiado no Arquivo Ducal de Medinaceli, Sevilla), como as铆 dera conta igualmente da s煤a vinculaci贸n coa vila de Caldas de Reis xa en 1421: a s煤a muller (Mar铆a Afonso) ti帽a institu铆das na fregues铆a de Sta. Mar铆a un grupo de obras p铆as. Outros representantes desta li帽axe dende o S. XVI dan creto da s煤a favorecida condici贸n polas terras de (Caldas de) Cuntis, logo de ser prebendados pola Igrexa Compostel谩 cos dereitos de padroado do beneficio curado de Sta. Baia da Portela (do que eles conformaban un tronco presenteiro).

Escudo da casa da Rial (Mora帽a) pertencente a familia de Xos茅 de Caldas e Tenorio / Debuxo de H茅itor Picallo

Escudo da casa da Rial (Mora帽a) pertencente a familia de Xos茅 de Caldas e Tenorio / Debuxo de
H茅itor Picallo

Os antepasados de Francisco Jos茅 de Caldas

En relaci贸n arestora coa casa da Rapeira 茅 merecedora de comentario, esquematicamente, a biograf铆a de Gregorio de Caldas e Crestar, que nacera na susodita fregues铆a de Sta. Xusta e fora unxido cos 贸leos sacramentais o 15 de marzo de 1660. Era fillo de Miguel de Caldas (descendente 谩 s煤a vez de Bieito de Caldas e Mar铆a Vidal) e de 脕gueda Crestar; persoas das que se nos fai sospeitar unhas ostensibles orixes na pequena nobreza local (ou comarcal).

Os seus proxenitores

Da proxenie igualmente de Miguel e 脕gueda 茅 Xo谩n de Caldas, que establece alianzas sacramentais con Mar铆a Fent谩ns. responsables do tronco desta li帽axe no couto de Sta. Mari帽a de Arcos da Condesa, e bisav贸s daquel que se chamou Xos茅 de Caldas e Rodr铆guez de Camba, quen, logo de cruzar o Atl谩ntico e establecerse en Colombia (Vicerreinado de Nueva Granada), lograr铆a os cargos de Alf茅rez da Compa帽铆a de Forasteiros da cidade de Santaf茅, Tenente de Milicianos Monta帽eses de Popay谩n (capital do departamento de Cauca), as铆 como alcalde e rexedor perpetuo desta 煤ltima cidade.

Froito do matrimonio de D. Xos茅 coa s煤a dona, Vicenta Tenorio e Arboleda, e por conseguinte ori煤ndo asemade por li帽a paterna das terras de Arcos da Condesa, foi o xe贸grafo neogranadino, inventor, naturalista e pr贸cer na independencia colombiana D. Francisco Xos茅 de Caldas e Tenorio.

Francisco Xos茅 de Caldas e Tenorio,

Francisco Xos茅 de Caldas e Tenorio,

Breve bosquexo biogr谩fico

Nado en Popay谩n en 1768 e autor de obras tan senlleiras como Memoria sobre la nivelaci贸n de las plantas que se cultivan en la vecindad de Ecuador (1801) e Estado de la geograf铆a del virreinato de Santa Fe de Bogot谩 (1807); ocupar铆a o cargo de director do Semanario del Nuevo Reino de Granada (1807, do que foi fundador), as铆 como os de redactor e subdirector do Diario Pol铆tico de Santaf茅 (1810).

Debido 谩s comprometidas actitudes do polifac茅tico D. Francisco Xos茅 鈥攊ndependentistas con respecto aos estados espa帽ois e federalistas no tocante ao antigo Vicerreinado de Nueva Granada, posici贸ns que, logo dun consello de guerra, lle custar铆an o seu fusilamento na cidade de Bogot谩 o 29 de outubro de 1816鈥, o goberno do seu pa铆s decide crear en 1905 un departamento territorial na s煤a honra e memoria, de aproximadamente 7283 quil贸metros cadrados (case que a mesma extensi贸n c谩 provincia de Ourense), denominado Caldas e con capital na cidade de Manizales. Esta nova, cun velo aleg贸rico, a铆nda suspira hoxe polas terras de Cuntis, mesturada con confusi贸n, esaxeraci贸n, romanticismo… e vinc煤lase coa historia da Casa da Garboa 鈥攐utrora do Agrob贸鈥, construci贸n propia dos fidalgos da li帽axe dos Caldas cuntienses, mais con todo abondo relacionada e emparentada coa da Rapeira 鈥攕egundo puidemos esculcar na documentaci贸n de diversos arquiv铆sticos galegos鈥 raz贸n que xustifica este pensamento quasi que m铆tico (popular).

Outros parentescos

Retornando das nosas singraduras hist贸ricas e transoce谩nicas ao espazo mora帽茅s e aos tempos de finais do S. XVII diremos que o xa mencionado D. Gregorio, c贸nxuxe de D陋. Mar铆a de Gasco Garc铆a de Monroy e Deza (que veu ao mundo na cidade madrile帽a de Getafe en 1662, froito das alianzas de Ignacio Gasco e Isabel Garc铆a de Monroy), desempe帽ar铆a oficios de importancia capital na xurisdici贸n de Penaflor: destacaron os de escrib谩n numerario e xu铆z daquelas terras, as铆 como os de familiar e notario do Santo Oficio da Inquisici贸n do Reino de Galiza. A partir destes esponsais de D. Gregorio con D陋. Mar铆a os Caldas pasaban a acadar unha reputaci贸n de sobra m谩is destacada, dic铆ase que os Gasco (li帽axe da que gustaba de resaltar D陋. Mar铆a) eran xentes vinculadas coa alta nobreza e con parentescos directos cos Marqueses de Alca帽ices (quen, titul谩ndose asemade tam茅n de Montaos e Condes de Grajal, administraron case na totalidade o se帽or铆o e xurisdici贸n de Penaflor).

De D. Gregorio e D陋. Mar铆a posu铆mos noticias de d煤as das s煤as fillas; unha delas, a que se chamou D陋. Isabel de Caldas Gasco, casar铆a cun dos fillos dos se帽ores da casa mora帽esa do Rial, D. Alberte Alonso de Chan e D铆az; e a outra, natural de Sta Xusta de Mora帽a, nada en 1706 e bautizada co nome de D陋. Rosa Madalena de Caldas Gasco Garc铆a de Monroy, far铆ao con D. Francisco de Soto e Ruibal (que chegara ao mundo das nupcias de Gregorio de Soto e 脕gueda Ruibal en 1698). Deste 煤ltimo enlace nacer铆an numerosos fillos, mais o que maior prestixio acadar铆a ser铆a D. Xos茅 Ambrosio de Soto e Caldas (nado en S. Salvador de Sai谩ns), quen logo de trasladarse a vivir ao Vicerreinado de Per煤 encargar铆ase dos desempe帽os de Capit谩n das Milicias de Trujillo (1766), Sarxento Maior do seu Rexemento (1769), rexedor (1776) e alcalde ordinario da mesma cidade.

Observamos con estas notas que o verdadeiro valor que radicaba nas labras her谩ldicas era, antano, anunciar as li帽axes vinculadas ao inmoble (civil, eclesi谩stico ou militar), mais para a contemporaneidade serven non como un mero atractivo material no senso da s煤a antig眉idade, remota en maior ou menor medida, sen贸n por atender a un recordatorio hist贸rico, art铆stico e cultural para quen se det茅n a contemplar, valorar e analisar.

Ata aqu铆 aquel artigo que se publicou no Diario de Arousa e no de Pontevedra, mais a continuaci贸n completo e desmoucho toda a s煤a xenealox铆a.

Xenealox铆a galega de Francisco Xos茅 de Caldas Tenorio

(xeraci贸n 1): Bieito de Caldas, que casa con Mar铆a Vidal (veci帽os da Choza, Mora帽a). Ten por fillo a:

(xeraci贸n 2): Miguel de Caldas, que casa con 脕gueda Crestar, da que son co帽ecidos un par de fillos:

a) Xo谩n de Caldas (co que continuamos a xenealox铆a)

b) Gregorio de Caldas, que nace en Sta. Xusta de Mora帽a no ano 1660. Exerce como Escrib谩n do Rei e de N煤mero da xurisdici贸n de Penaflor, Notario e familiar do Santo Oficio da Inquisici贸n do Reino de Galiza. Contrae alianzas sacramentais con Mar铆a de Gasco e Garc铆a de Monroy, filla de Ignacio Gasco e D陋. Isabel Garc铆a.

(xeraci贸n 3): Xo谩n de Caldas, casado con Mar铆a Fent谩ns, ten por fillo a:

(xeraci贸n 4): Francisco de Caldas Crestar, o que se une en sacramento a Mar铆a de la Pe帽a Reboredo. Do matrimonio nacen:

a) Ant贸n de Caldas, marido de Mar铆a Maquieira e proxenitor de Ant贸n de Caldas (veci帽o de Cartagena de Indias e logo de Lambayeque, que a铆nda est谩 vivo por 1788,

Escudo da casa do Rapeira (Mora帽a) da familia de Xos茅 de Caldas e Tenorio / Debuxo de H茅itor Picallo

Escudo da casa do Rapeira (Mora帽a) da familia de Xos茅 de Caldas e Tenorio /
Debuxo de H茅itor Picallo

b) D. Paulo de Caldas

(xenealox铆a 5): Paulo de Caldas e de la Pe帽a Reboredo, Escrib谩n da S煤a Maxestrade no couto xurisdicional de Arcos da Condesa, contrae matrimonio con Francisca Rodr铆guez de Camba e Magari帽os, filla do notario Xos茅 Bieito Rodr铆guez de Camba (soterrado en Arcos da Condesa o 10 de abril de 1763) e Sabela Magari帽os de Castro. Nese couto ser谩n vecinos, concretamente do lugar de Badoucos. Logo do seu pasamento, Francisca 茅 soterrada na igrexa parroquial desa fregues铆a, concreamente o 21 de xullo de 1771. Velaqu铆 a partida da s煤a defunci贸n:

鈥淓n veintiuno de julio de mil setecientos setenta y uno se dio sepultura en esta parroquia de Santa Marina de Arcos de Condesa a Do帽a Josefa Rodr铆guez de Camba, muger que fue de Don Pablo de Caldas, vecino de ella. Socorrida con todos los sacramentos, hizo testamento por ante Rafael do Porto Barreyro, escribano y vecino de la feligres铆a de Santa Mar铆a de Caldas. No dej贸 obra p铆a ni fundaci贸n, mand贸 asistiesen a su entierro y m谩s actos f煤nebres seis se帽ores sacerdotes, incluso el p谩rroco, y se le digesen por su alma, obligaciones y devociones, cinquenta y quatro misas rezadas, y una de 谩nima. Para que conste lo firmo ut supra. Antonio Villa y Sanz鈥.

Paulo ser谩 soterrado no mesmo templo ca s煤a muller o 18 de febrero de 1773. As铆 quedou rexistrado:

鈥淓n diez y ocho de febrero de mil setecientos y setenta y tres se dio sepultura en esta parroquia de Santa Marina de Arcos de Condesa, a Don Pablo de Caldas, vecino de ella, viudo de Do帽a Francisca Rodr铆guez de Camba, socorrido con el Santo Sacramento de la Extremauci贸n. No test贸. Asistimos a su entierro y actos cinco sacerdotes, y se le dijeron por su alma veinte misas rezadas y m谩s una de 谩nima. Para que conste, lo firmo ut supra. Antonio Villa y Sanz鈥.

Do matrimonio Caldas-Rodr铆guez de Camba 茅 co帽ecida a seguinte proxenie:

a) Mar铆a Xosefa (bautizada en Arcos da Condesa o 1 de novembro de 1729, sendo o seu padri帽o o cirurx谩n Xos茅 da Erosa),

b) Xertrude (bautizada na mesma parroquia o 1 de maio de 1731, sendo o seu padri帽o Francisco Su谩rez de Camba),

c) Xos茅 (pai de Francisco Xos茅 de Caldas Tenorio), recibe o sacramento do bautismo en Arcos da Condesa, concretamente o 20 de febrero de 1731. Velaqu铆 a s煤a partida:

鈥淓n veinte de febrero de mill setecientos y treinta y cinco, yo, Don Domingo Barrera, cura propio desta feligres铆a de Arcos, baptic茅 solemnemente y puse los 贸leos a Joseph, hijo lex铆timo de Pablo de Caldas, Escribano de Su Magestad, y Francisca Rodr铆guez de Camba, vezinos de dicha feligres铆a y lugar de Badoucos. Fue su padrino Juan Su谩rez, vezino de San Salbador de Say谩ns y lugar de Sabad铆n, al que advert铆 las obligaciones de padrino, seg煤n dispone el Santo Concilio. F铆rmolo utt supra para que conste. Domingo Barrera鈥.

d) Francisca Antonia (nada o 25-II-1738, e bautizada en Arcos da Condesa o d铆a 27, sendo o seu padri帽o Don Francisco Ant贸n Magari帽os, presb铆tero e veci帽o de San Fins das Estacas)

e) Lourenzo, que o bautizan tam茅n en Arcos da Condesa o 19 de setembro de 1740 (d铆a no que nace), e sendo o seu padri帽o Lourenzo da Maquieira.

f) Paulo Caetano (nado o 25 de abril 1744, e bautizado ao d铆a seguinte). Xemelgo co seguinte, ter谩 por padri帽o a Caetano de Ocampo Aboy (Avogado dos Reais Estados, veci帽o de Arcos da Condesa, concretamente do lugar de San Marti帽o).

g) Manuel Ant贸n, bautizado o 26-IV-1744, xemelgo con Paulo Caetano, sendo o seu padri帽o Manuel Antonio Gamallo (veci帽o da Amil)

h) Anxo Diego, nado 28 de febreiro de 1746 e bautizado o d铆a 2 do seguinte mes. O seu padri帽o foi Don Francisco L贸pez, do Souto de Mar谩n (Arcos da Condesa).

(xeraci贸n 6): Xos茅 de Caldas de la Pe帽a e Rodr铆guez de Camba casa Mar铆a Vicenta Tenorio e Arboleda (filla de Mariana Arboleda e Vergara e Juan Tenorio Torijano). Con Mar铆a Vicenta ten a seguinte unha numeros铆sima proxenie, concretamente 15 fillos:

a) Tareixa de Caldas e Tenorio (nada en Popay谩n e muller de Ant贸n S谩nchez Rodr铆guez de Arellano)

b) Mar铆a Manuela de Caldas e Tenorio (nada en Popay谩n)

c) Mar铆a Nicolasa de Caldas e Tenorio (nada o 6 de decembro de 1765) e que ser铆a monxa da Encarnaci贸n

d) Gregoria de Caldas e Tenorio, que se une en sacramento a Gregorio de Angulo

e) Francisco Xos茅 de Caldas e Tenorio

f) Mariano Alberto Camilo de Caldas e Tenorio (nado en 1769)

g) Sabela de Caldas e Tenorio (nada o 3 de xu帽o de 1771) que casa con Manuel Ignacio Torres e Tenorio

h) Rosal铆a de Caldas e Tenorio, c贸nxuxe de Xos茅 Mar铆a del Campo Larraondo

i) Lino Rafael de Caldas e Tenorio, marido de Xoaquina Grueso e Rodr铆guez

l) Xos茅 de Caldas e Tenorio (solteiro)

m) Gabriela de Caldas e Tenorio, dona de Xo谩n Ant贸n Ibarra

n) Vicenzo de Caldas e Tenorio, que contrae nupcias con Ana Mar铆a Pacheco

帽) Baltasara de Caldas e Tenorio (nada en 1784), muller do doutor ingl茅s Jorge Wallis

o) Xos茅 Xoaqu铆n de Caldas e Tenorio, marido de Vicenta Villaquir谩n

p) Xos茅 Ant贸n de Caldas e Tenorio (segundo parece, c茅libe)

(xeraci贸n 7): Francisco Xos茅 de Caldas e Tenorio, nado en Popay谩n o 4 de outubro de 1768, e marido de Mar铆a Manuela Barahona e Barona (filla de Manuel F茅lix Barahona Escobar e Mar铆a Xosefa Barahona e Hurtado). Son fillos deles:

a) Ignacia de Caldas Barahona

b) Xiana Caldas Barahona

c) Dores Caldas Barahona que casa con Miguel Caldas Caicedo (fillo de Miguel Caldas Pacheco e Mar铆a das Dores Caicedo Quinteiro)

d) Liborio Mar铆a Caldas Barahona

e) Ana Mar铆a Caldas Barahona (nada en 1816, antes de ser fusilado o seu pai)

f) Carlota Caldas (froito doutra relaci贸n)

Publicado en聽http://karrapucho2.blogspot.com.es/

Pode que che interese...