fbpx
O apalpador, figura m铆tica do Nadal galego

O Apalpador, a historia da recuperaci贸n do Nadal galego

Tempo de lectura: 4 min.

Quen 茅 ese vello barbudo, vestido de farrapos e de falar alegre e cantureiro que estes d铆as visita aos nenos de diversas vilas galegas?…. “脡 o Apalpador, 茅 o聽 apalpador!!!”, berraba unha nena toli帽a de alegr铆a nunha desas visitas sorpresa a un centro escolar a pasada semana.

Os meni帽os comezan agora a saber quen 茅 o Apalpador. Unha figura m铆tica da tradici贸n galega que estaba ao l铆mite da desaparici贸n e que est谩 sendo recuperada nos 煤timos anos grazas a intensa campa帽a realizada por un grupo de investigadores e profesores.

O apalpador, imaxe popularizada por Leandro Lamas

O Apalpador 茅 un un xigante carboeiro que descend铆a das devesas na noite do 24 ou 31 de decembro, segundo a zona, para visitar os nenos, toc谩ndolles no ventre para ver se comeron abondo durante o ano, deix谩ndolles unha presada de casta帽as, eventualmente alg煤n regalo e desex谩ndolles que te帽an un ano novo cheo de felicidade e fartura, murmur谩ndolles “as铆 estexas todo o ano”. A s煤a figura comezou a popularizarse como s铆mbolo do anticonsumismo no Nadal e para recuperar os valores da tradici贸n natalicia galega e confrontalo co importado Papa No毛l ou mesmo, coa figura dos Reis Magos.

Na monta帽a lucense, principalmente, nos vales do Cebreiro, Courel, Louzara e Ancares, 茅 onde pervive a figura deste vello e rexo carboeiro que apalpa a barriga dos nenos. Apalpador, Apalpa-Barrigas ou Pandigueiro 茅 o nome que recibe esta pesonaxe que est谩 ligada 谩s comarcas de Sarria, Quiroga, Lemos, Terra de Trives e os Ancares,
a铆nda que se est谩 a recuperar en toda Galicia.

Traballo de recuperaci贸n

Ata hai ben pouco case nada se sab铆a da figura deste ser m铆tico. Ata o 2006, o Apalpador era unha figura case desco帽ecida, s贸 mencionada nos traballos dos investigadores Jos茅 Andr茅 Lopes Gon莽ales, Carlos Calvo Varela e Xes煤s Taboada Chivite. Un ano despois, a asociaci贸n compostel谩 A Gentalha do Pichel anunciou que
comezar铆a a promover esta figura procurando a s煤a recuperaci贸n e normalizaci贸n.

De Lopez Gon莽ales 茅 a primeira cantiga recollida en 1997 a Amadora de Celeiro.

Hoxe 茅 d铆a do Nadal,
d铆a do Noso Se帽or
ide logo para a cami帽a
que vai vir o Apalpador.
路路路路路路路路路路路路路
Hoxe 茅 d铆a do Nadal,
vai neni帽o para a cami帽a
que vai vir o Apalpador
a apalparche a barrigui帽a.
路路路路路路路路路路路路路
Hoxe 茅 d铆a do Nadal,
que haber谩 gran nevarada,
e h谩 vir o Apalpador
cunha mega de casta帽as.
路路路路路路路路路路路路路
Por aquela cemba,
xa ven relumbrando,
o se帽or Apalpador
para darvos o aguinaldo.

Previamente, en 1982, Xes煤s Taboada Chivite, no traballo 鈥楲a Navidad gallega y su ritualidad, in Ritos y creencias gallegas鈥 recolle a existencia do ritual de apalpar a barriga dos nenos en Noitevella e que chamou 鈥渘oite do apalpadoiro鈥.

Xa no 2007, Carlos Calvo Varela publica “O Apalpador e o toro de Natal; ou o “Pap谩 N枚el” e a 谩rvore de luzes“, un traballo publicado no n煤mero 95-96 e no que se fai un extenso estudo sobre o fen贸meno do Apalpador.

O apalpador versus Papa No毛l

No 2009, Edi莽玫es da Galiza e A Fenda publicaron 鈥O Conto do Apalpador‘, un libro que recuperaba a historia desta m铆tica personaxe da monta帽a. O libro, cun formato cl谩ssico infanto-xuvenil, nac铆a “com a vontade de contar a aut锚ntica hist贸ria do Apalpador, tal como foi recuperada por Jos茅 Andr茅 L么pez Gon莽谩lez e divulgada pola
Gentalha do Pichel h谩 j谩 tr锚s anos, baseada na tradi莽om oral das serras orientais, principalmente o Courel”.

O Apalpador visita aos nenos dunha escola/ bibliosig眉eiro

A historia foi escrita por Lua Sende e Alexandre Miguens e dese帽ada polo pintor Leandro Lamas, responsable da primeira imaxe gr谩fica que se co帽ece do carboeiro e a que, a partir de ent贸n, foi a icona do Apalpador.

Evidencias dunha tradici贸n case extinta

Pero, quizais, o traballo m谩is importante sobre este m铆tico carboeiro foi o publicado o 2012 pola Comisi贸n de Recuperaci贸n da Memoria Hist贸rica da Gentalha do Pichel; 鈥Teor铆a de inverno鈥. Neste libro, e grazas ao intenso traballo deste grupo, hai unha selecci贸n de conversas con veci帽os das monta帽as lucenses onde se recuperou a
figura do Apalpador.

E estes veci帽os falan dun home vello e forte que era carboeiro e que vi帽a na noite de Nadal a palpar barrigas para ver se os nenos 铆an pasar fame. Nalgunhas aldeas, o m谩is vello da comunidade disfraz谩base de Apalpador e recorr铆a as casas dos veci帽os. A Gentalha do Pichel ten recollidos case 30 v铆deos recuperando esta tradici贸n.

Nun destes, Jaime Parada, da aldea de Outon铆n, fala sobre o Apalpador:

E nestoutro, o escritor Sechu Sende, fala con Fina, de Ferramul铆n, e co帽ece de primeira man quen era o Apalpador.

Froito deste intenso traballo de investigaci贸n hoxe en d铆a o Apalpador comeza a ser unha figura co帽ecida e apreciada polos nenos galegos no Nadal. De feito, a partir do 2010 a Secretar铆a Xeral de Pol铆tica Ling眉铆stica comezou a incluirno entre as s煤as actividades para escolares durante estas datas.

Desde ent贸n xa se te帽en feito moitas acci贸ns relacionadas co Apalpador, mesmo pequenas series animadas, como “Cifregho conhece ao Apalpador“, unha serie que foi estreada na Canle 31 de Ferrol no Nadal de 2012. A curtometraxe amosa un Apalpador que axuda aos animais e se enfronta aos cazadores para preservar a natureza. O autor desta serie 茅 o narrador e ilustrador ferrol谩n Alejandro Garc铆a que se adica a crear pequenas pezas animadas para YouTube.

Tan com煤n se est谩 facendo xa a s煤a figura que mesmo comeza a competir con Papa No毛l e os Reis Magos. De feito, noutro v铆deo os impulsores da ‘galicola’, a cola galega, denunciaban o consumismo que significaba a figura do Papa No毛l e deixaban claro que en Galicia existe unha tradici贸n de Nadal propia na figura do Apalpador.

Escrito por

Xornalista, profesor da USC e coordinador do HdG.

Pode que che interese...