fbpx
Sinatura de Antonio Sueiro, alcalde repubicano de Cerdedo / Carlos Solla

Os alcaldes republicanos que cambiaron Galicia: Antonio Sueiro Cadavide (II)

Tempo de lectura: 10 min.

Carlos Solla, profesor, investigador e etn贸logo

Tal e como se narraba na primeira parte聽do artigo, Antonio Sueiro acaba de chegar dos EE.UU. logo do crack do 29. Nese ano, o mestre Marcelino Domingo e o avogado 脕lvaro de Albornoz fundan o Partido Republicano Radical Socialista. Como expuxen no libro rec茅n-publicado ‘As铆 aprender谩n a non ter ideas. Agrarismo, caciquismo e Rep煤blica en Cerdedo (Ed. Morgante)’, a presenza no panorama pol铆tico do PRRS foi indispens谩bel para a instauraci贸n da II Rep煤blica en Espa帽a: O ideario dos radical-socialistas, contrapunto dos radicais de Alejandro Lerroux, alicerz谩base no republicanismo de esquerdas: separaci贸n Igrexa-Estado, instruci贸n primaria laica obrigatoria e gratu铆ta, reforma agraria, reforma militar (reduci贸n de efectivos), anticlericalismo (valeulles o alcu帽o de 鈥渪abar铆ns鈥) e pacifismo. Fernando Valera, un dos seus ide贸logos, resumir铆a deste xeito o seu programa: 鈥淭oda la soberan铆a al pueblo, toda la libertad a la conciencia, toda la tierra a los campesinos, toda la dignidad al trabajo, toda la independencia a los hombres, a los municipios, a las regiones鈥.

Establecido en Limeres a car贸n da s煤a familia, Antonio Sueiro axi帽a axota as saudades do primeiro mundo. Canda a s煤a muller Xosefa (Pepa do Lagharto), restabl茅cense das perdas econ贸micas dimanadas da Gran Depresi贸n (Antonio investira parte dos aforros en t铆tulos de cr茅dito), po帽en a terra a producir e 鈥渆ncargan鈥 outros tres fillos (Amelia, Purificaci贸n e Antonio).

Cumpr铆a levar tino dos acontecementos, xa que logo, subscr铆bese o xornal El Pueblo Gallego, unha publicaci贸n que, nos seus inicios (anos vinte), se far铆a eco das teses progresistas, galeguistas e republicanistas. Reinic铆a a s煤a actividade pol铆tica, estreitando a relaci贸n cos vellos camaradas: Luciano Garc铆a Vent铆n (rec茅n-retornado do Brasil), Manuel Gamallo Bugallo, Xos茅 Torres Paz, Pancho Varela, Secundino Bugallo Iglesias, os irm谩ns Bugallo Vali帽as…; e co帽ece novos e influentes veci帽os coma o mestre Francisco Varela Buela.

Elecci贸ns do 31

Cando menos, Antonio Sueiro, Manuel Gamallo, Luciano Garc铆a, Pancho Varela, Secundino Bugallo e os irm谩ns Bugallo Vali帽as afilianse ao PRRS e xunta os candidatos do PSOE (Xos茅 Torres Paz, Francisco Varela Buela…) e mais os agraristas pl谩ntanlle batalla 谩 dereita mon谩rquica e caciquil nas elecci贸ns municipais de abril de 1931. O PRRS de Cerdedo, liderado por Sabino Bugallo Vali帽as, elixe a Antonio Sueiro para optar 谩 alcald铆a. O d铆a 5 de abril de 1931, once concelleiros antimon谩rquicos (6 republicanos e 5 agraristas) conquistan o goberno de Cerdedo. Os representantes do cambio copan once das trece candidaturas pos铆beis.

A nivel estatal, o 茅xito das candidaturas da Conxunci贸n Republicano-socialista nos comicios do 12 de abril do 31 posibilitou o exilio de Alfonso XIII e a proclamaci贸n da II Rep煤blica. Nas elecci贸ns constitu铆ntes dese mesmo ano, o PRRS converteuse na terceira forza pol铆tica das Cortes espa帽olas.
A铆nda que o PRRS non contemplaba o marxismo no seu ideario, os radical-socialistas cerdedenses sempre se posicionaron ideoloxicamente perto das teses daquel PSOE dos anos trinta. Isto explica, en Cerdedo, a cordialidade e boa sinton铆a existente entre os representantes das forzas pol铆ticas da esquerda. Al茅n das ideas, aquela colaboraci贸n, desinteresada e inmune ao devezo de poder (servir e non servirse), fundament谩base na amizade.
Instaurado o novo r茅xime, os once concelleiros republicano-agraristas proclamados en Cerdedo polo artigo 29 (茅 dicir, sen concurso electoral) non adiar谩n expresar o seu desacordo coa presenza na Corporaci贸n dos dous concelleiros mon谩rquicos, representantes da vella pol铆tica e contrarios ao novo r茅xime. Co Decreto de 13 de maio de 1931 (Gaceta de Madrid do d铆a 14), o Goberno Provisional da Rep煤blica permitir谩 a repetici贸n das elecci贸ns municipais naqueles concellos onde se incoara expediente de protesta.

Antonio Sueiro Cadavide, 谩 dereita, alcalde republicano de Cerdedo tocando a gaita / Carlos Solla

O 1潞 de maio de 1931, o Centro Republicano Radical-Socialista de Cerdedo organiza na localidade a Festa do Traballo. Ao berro de 鈥淰iva a Rep煤blica!!鈥, centos de homes e mulleres dirixen os seus pasos cara 谩 aldea de De谩n. Amais de bandeirolas e estandartes, moitas mulleres portan baloiras adobiadas na punta con acios de mazarocas de millo.

脕s portas da Casa do Pobo, tomar铆a a palabra Antonio Sueiro Cadavide. A piques de ser confirmado na alcald铆a, Antonio do Lagharto, exhibindo con oufan铆a os estandartes agrarios, fala en representaci贸n dos radical-socialistas de Cerdedo e, asemade, como presidente do colectivo Recreo e Instrucci贸n de Limeres: Nuestro estandarte est谩 hecho girones por la lucha de muchos a帽os en pro de la emancipaci贸n de las clases trabajadoras. Pido el concurso de todos para agruparnos en torno a nuestro emblema, para redoblar la potencia que da siempre la uni贸n de los que luchan por emanciparse!!

El Pueblo Gallego do xoves 7 de maio de 1931 (p谩x. 9) engade: Al concluirse el mitin, el orfe贸n del Grupo Republicano, que dirige don Antonio Alonso (R铆os), interpret贸 con sumo gusto 鈥淟a Internacional鈥, 鈥淟a Commune鈥 y el 鈥淗imno Socialista鈥, habiendo cosechado aplausos de entusiasmo. Contribuy贸 al lucimiento de este acto la afinada banda de m煤sica que dirige don Francisco Cerdeira que con todo desinter茅s se present贸 a amenizar el momento, interpretando 鈥淟a Marsellesa鈥 y el 鈥淗imno de Riego鈥.

S铆mbolo do Cerdedo labrego, obreiro e artes谩n; do Cerdedo ceibe e irredut铆bel, o local social de De谩n, sufragado coas cotas dos residentes e mais dos emigrados e inaugurado en febreiro de 1907, foi espoliado e incendiado polos fascistas cerdedenses na enxurrada do 36.

Os radical-socialistas e Antonio sueiro na alcald铆a de Cerdedo

O 31 de maio de 1931, repetiranse en Cerdedo as elecci贸ns municipais. Os trece candidatos presentados polo Partido Republicano Radical Socialista son proclamados polo artigo 29 (tampouco houbo proceso electoral). Os radical-socialistas, liderados por Antonio Sueiro, faranse coa alcald铆a de Cerdedo.

Os inapel谩beis resultados colleitados polo PRRS nas elecci贸ns municipais do 31 de maio de 1931, malia as manobras do caciquismo, propiciaron o cambio de rumbo no goberno cerdedense.

En El Pueblo Gallego do venres 12 de xu帽o de 1931 (p谩x. 9), atopamos a nova da toma do nomeamento de Antonio Sueiro Cadavide como alcalde de Cerdedo. Na alcald铆a, Antonio Sueiro arrodeouse de xente experiente e de confianza como Luciano Garc铆a Vent铆n e Manuel Gamallo Bugallo (tenentes de alcalde). Francisco Varela Garrido Pancho ser铆a nomeado xu铆z municipal. A xesti贸n da econom铆a confi贸uselle ao eficiente secretario Carlos Gonz谩lez Est茅vez, ori煤ndo de Tui. A praza situada a car贸n da igrexa de Cerdedo (hoxe, dedicada ao crego Fernando Garc铆a Leiro) pasa a denominarse praza da Rep煤blica. A ruela que, dende a estrada xeral, d谩 acceso 谩 devandita praza bautizouse co nome de Ferm铆n Gal谩n, m谩rtir pola causa republicana.

Antonio Sueiro Cadavide farase cargo do goberno de Cerdedo durante os per铆odos: xu帽o de 1931-decembro de 1932, abril de 1933-outubro de 1934 e febreiro-xullo de 1936.

Coa esquerda rexendo no Concello, e case sen acougo, os cerdedenses enfrontan con ilusi贸n a nova xeira electoral. No horizonte alb铆scanse as elecci贸ns xerais do 28 de xu帽o que, asemade, pos煤en o rango de constitu铆ntes.

Consonte os datos publicados polo xornal El Pueblo Gallego (2-7-1931), o pobo de Cerdedo apoiou maioritariamente as candidaturas da Federaci贸n Republicana Galega~ORGA (organizaci贸n autonomista de esquerdas na que, nesa altura, se integraba o Partido Republicano Radical Socialista) e mais as candidaturas do PSOE. 28 cerdedenses d茅ronlle o seu voto a Afonso Rodr铆guez Castelao.

O 9 de decembro de 1931, ap贸s tres meses e doce d铆as de intensos debates, as Cortes decretan e sancionan unha nova carta magna. Bota a andar a Constituci贸n republicana de 1931.

A enchente de reformas que Manuel Aza帽a, 谩 fronte do Consello de Ministros, disp贸n no principiar do ano 1932, reviran Espa帽a coma un pe煤go. No eido dos dereitos sociais, os cerdedenses, instalados a铆nda no Antigo R茅xime, experimentan o vendaval da modernidade: secularizaci贸n dos cemiterios (propiedade municipal das necr贸poles), matrimonio civil, Lei do divorcio…

En maio de 1933, as Cortes promulgar谩n a Lei de confesi贸ns e congregaci贸ns relixiosas: 鈥淒e acuerdo con la Constituci贸n, la libertad de conciencia, la pr谩ctica y la abstenci贸n de actividades religiosas quedan garantizadas en Espa帽a鈥.

脕 fronte do consistorio e fiel aos seus principios, o alcalde Antonio Sueiro prioriza a educaci贸n, prodig谩ndose na apertura de escolas, boa parte delas, mixtas: Cerdedo, Barro de Ar茅n, Carball谩s, Pedre, O Serrapio, Figueiroa, San Marti帽o, Loureiro, De谩n, Filgueira, Mamoalba…; por茅n, non esquece os necesarios investimentos en obras p煤blicas: pontes, fontes, v铆as de comunicaci贸n… Baixo o seu mandato, concluirase a estrada de Presqueiras-San Domingos, o cami帽o de A Devesa-Cruceiro de Antas con rampla de acceso a Vilar…; e construirase a ponte de Ar茅n que, xunto coas medievais de Cerdedo, Pedre e Parada, constit煤en a arquitectura civil m谩is not谩bel de Cerdedo.

A ponte de Ar茅n, en Cerdedo / Carlos Solla

A ponte de Ar茅n

Pr谩ceme pensar que a magn铆fica ponte de Ar茅n, constru铆da pola cuadrilla de canteiros de Xos茅 Benito Garc铆a (hoxe comesta pola matogueira), foi o xeito de concretar en Cerdedo a emoci贸n que Antonio Sueiro experimentara ao contemplar as obras de Carquinez Bridge, no arredamento californiano. A ponte de Ar茅n, sobre o r铆o do Castro, facilitou a comunicaci贸n da parroquia cerdedense con Soutelo de Montes (feira de sona).
Coa axuda do secretario Carlos Gonz谩lez Est茅vez, o alcalde Sueiro sanea a econom铆a do Concello, desbaldida por d茅cadas de xesti贸n caciquil (l茅ase o pontevedr茅s El Pa铆s do 17 de febreiro de 1933). Coa axuda do xu铆z municipal Pancho Varela, fai cumprir a legalidade constitucional e mant茅n a raia os dereitistas m谩is exaltados (de primeiras, cedistas; despois, falangistas). Coa axuda do mestre Francisco Varela Buela, cr茅ase o Centro de Colaboraci贸n Pedag贸xica que, mediante charlas e conferencias itinerantes, vai conscienciando os pais da necesidade de mandar os fillos 谩 escola. O CCPC tam茅n promove o teatro, a recitaci贸n, o cooperativismo agr铆cola, a cultura de noso… A trav茅s do Padroado das Misi贸ns Pedag贸xicas, o alcalde xestiona en agosto de 1933 a recepci贸n de catro bibliotecas escolares para os mestres de Quireza, Bugar铆n, Cerdedo e Folgoso… etc., etc.
Os resultados das municipais do 23 de abril de 1933, nas que por primeira vez se aplica en Cerdedo o sufraxio universal (茅 dicir, votaron as mulleres), ratifican a Antonio Sueiro no cargo. Maior铆a absoluta.

De calquera xeito, a dereita non se avi帽a 谩s novas regras do xogo. Arrog谩ndose un mandado divino e escud谩ndose na imaxe do Ecce Homo, teiman en boicotear a xesti贸n de Sueiro. Di o pobo: 鈥淎ntonio do Lagharto non era un alcalde de levita, os caciques t铆帽anlle unhas ghanas…鈥. Transcorridos trinta e seis meses de goberno exemplar, a oportunidade de vinganza chegar铆a.

O 8 de setembro, Aza帽a presenta a s煤a dimisi贸n e o presidente da Rep煤blica, Alcal谩-Zamora, enc谩rgalle artellar goberno a Alejandro Lerroux, l铆der do Partido Republicano Radical (PRR). Durante o Bienio Negro, o goberno de dereitas paraliza as reformas emprendidas pola esquerda nos anos anteriores. Este per铆odo abranguer谩 dende as elecci贸ns xerais de novembro de 1933 deica as elecci贸ns xerais de febreiro de 1936.

En outubro de 1933, o alcalde Antonio Sueiro Cadavide, canda outros camaradas, abandona o Partido Radical Socialista (PRRS), integr谩ndose no Partido Republicano Radical Socialista Independiente (PRRSI).

O 19 de novembro de 1933 cel茅branse as segundas elecci贸ns xerais do per铆odo republicano. En Cerdedo, as mulleres acoden 谩s urnas por segunda vez. No Estado, os comicios out贸rganlles a maior铆a aos partidos da dereita, por茅n, en Cerdedo, o pobo secunda maioritariamente as esquerdas, infer铆ndolle unha severa derrota ao Partido Republicano Radical, tras cuxas siglas se agochaban os reaccionarios.
Agosto de 1934. No principiar do mes, os integrantes do PRRSI de Cerdedo (escisi贸n pola esquerda do PRRS) int茅granse en Izquierda Republicana (IR).

O d铆a 5 de outubro, respondendo 谩 entrada no goberno dos fascistas da CEDA e 谩s provocaci贸ns dos integrantes de Falange e mais das JAP (Juventudes de Acci贸n Popular), estala a revoluci贸n. A folga xeral revolucionaria abrangue do 5 ao 19 de outubro.
Conforme a literatura procesual (tendenciosa), a esquerda de Cerdedo solidar铆zase coa revolta (que se recr煤a en Asturias), organiza a s煤a versi贸n do 鈥淓j茅rcito Rojo鈥 e, capitaneada polo alcalde, entra, supostamente, en acci贸n.

Detido pola Garda Civil

Houber ou non conflito en Cerdedo, nos d铆as sucesivos, Antonio Sueiro Cadavide, o seu fillo Camilo Sueiro Bouzas, Sabino Bugallo Vali帽as, Carlos Gonz谩lez Est茅vez, Francisco Varela Garrido, Xos茅 Torres Paz e Alfredo Iglesias 脕lvarez son detidos pola Garda Civil, trasladados 谩 prisi贸n de Pontevedra (no sitio do actual edificio da Audiencia Provincial), procesados e, finalmente, encarcerados. Imput贸uselles promover un movemento subversivo en Cerdedo, montar unha barricada na estrada de Ourense (km 624), nas inmediaci贸ns de Pedre, e seren instigadores dunha suposta tentativa de asalto ao cuartel da Garda Civil.

Antonio Sueiro 茅 acusado de tenencia de armas (era cazador, ti帽a unha escopeta, posu铆a licenza), tenencia de explosivos (era canteiro, estaba abrindo un pozo na s煤a casa, solicitara permiso) e, como alcalde, de negarse a publicar o bando declarando o estado de guerra (outra acusaci贸n falsa).
Ap贸s a lectura atenta do proceso, dex茅rgase que a dereita local aproveitou a excepcionalidade para, magnificando o acontecido, chimpar a esquerda do poder.

Tras pasaren dous meses en prisi贸n, mediado decembro, os 鈥渞evolucionarios鈥 cerdedenses son postos en liberdade. Para acadaren a liberdade provisional, cada un dos detidos debeu aboar unha fianza de 1.000 pesetas. O 8 de marzo de 1935, exam铆nase a causa e, por falta de probas conclu铆ntes, d铆tase o seu sobresemento, ag谩s no caso do alcalde Antonio Sueiro que, a maiores, 茅 acusado de falsidade en documento p煤blico. O xu铆z da Estrada Ferm铆n Bouza Brey 谩brelle un novo proceso, culp谩ndoo de asinar un documento que reco帽ec铆a a Francisco Cerdeira Gil como director da banda de m煤sica municipal. Cerdeira precisaba o certificado para ingresar no corpo de directores de bandas de m煤sica. O escrupuloso Bouza Brey es铆xelle a Sueiro 3.000 pesetas de fianza. Sabendo que Cerdeira era, amais de director dunha banda de m煤sica, un co帽ecido dereitista, decat谩monos de que o alcalde favorec铆a a todos os veci帽os sen reparar na s煤a ideolox铆a. Acoso e derruba.

antonio Sue8iro Cadavide cando ti帽a 30 anos / Carlos Solla

Durante o ano 1935, o Concello fica nas mans dunha comisi贸n xestora controlada pola dereita. Con Antonio Sueiro Cadavide afastado da alcald铆a, os voitres non demoran botarlle as poutas 谩 prea. A situaci贸n torna aos tempos do enchufismo e a corrupci贸n. O novo e arribista goberno de Cerdedo, refractario 谩 vontade maioritaria do pobo, fica ao arbitrio dos especuladores. A dereita local divide as s煤as forzas entre o filofascismo cedista e o corrupto Partido Radical de Lerroux e Iglesias. Os membros da Comisi贸n Xestora, os gestivos, non act煤an por convicci贸ns, a s煤a 煤nica motivaci贸n 茅 o reparto das farangullas do orzamento municipal e tr谩banse entre eles para acadar o mellor lote. A construci贸n da nova casa-cuartel (o inm贸bel localizado hoxe na intersecci贸n da estrada xeral e a r煤a da Constituci贸n) conv茅rtese na bicoca do resucitado caciquismo cuxa 煤nica preocupaci贸n era a pugna polas cadeiras de mando. O pobo volve ser v铆tima da vella pol铆tica intimidatoria, aplicada de xeito especial cos abandeirados da causa republicana.

E chega o golpe do 36

Os padecementos do alcalde democr谩tico Antonio Sueiro (reclusi贸n inxusta, sanci贸ns econ贸micas, ostracismo…) foron somerxidas no piago do esquecemento. Probabelmente, a s煤a inhabilitaci贸n salvoulle a vida cando o golpe de Estado de xullo do 36. Por desgraza, moitos dous seus compa帽eiros (Francisco Varela Garrido, Xos茅 Torres Paz, Secundino Bugallo Iglesias, Francisco Arca Vali帽as…) pagaron coa vida a defensa da liberdade.

A prensa da 茅poca transloce que a dereita local conspirara para desbancar a Antonio Sueiro Cadavide e ao seu equipo de goberno. Consonte as testemu帽as orais e os testemu帽os escritos, Antonio do Lagharto foi o pol铆tico m谩is honrado, ecu谩nime e democr谩tico que ocupou a alcald铆a Cerdedo. Dende logo, ao longo da s煤a existencia deixou mostras abondas da materializaci贸n do seu ideario: defensa dos desfavorecidos, fomento da educaci贸n e promoci贸n da cultura.

A finais da d茅cada dos sesenta, Antonio Sueiro, home singular onde os haxa, sobreviviu a un raio que o atravesou de parte a parte. Como consecuencia da acometida, debeu levar o brazo dereito nunha estribeira at茅 a fin dos seus d铆as, empec茅ndolle a mobilidade e imped铆ndolle tocar a gaita, instrumento polo que sent铆a verdadeira devoci贸n.

Antonio Sueiro Cadavide morreu o 19 de agosto de 1972 aos 80 anos de idade. No cemiterio de Cerdedo, a tumba do alcalde Limeres contrasta pola s煤a humildade cos pante贸ns da autoridade caciquil e franquista. Consonte comprobamos no Inventario do Arquivo do Concello de Cerdedo (2002), os expedientes de sesi贸ns e os libros de actas dos plenos, correspondentes ao Bienio Reformista (1931-33), foron cirurxicamente expurgados. Os herdeiros ideol贸xicos da ditadura, a monoton铆a pol铆tica que provocou o esvaecemento do concello, honraron cunha r煤a o nome dun alcalde de infausto recordo. Na terra, a l谩pida de Antonio Sueiro, persoeiro insigne de Cerdedo, carece mesmo de inscrici贸n. Non esquecemos!!

Pode que che interese...