fbpx
Sinatura de Antonio Sueiro, alcalde repubicano de Cerdedo / Carlos Solla

Os alcaldes republicanos que cambiaron Galicia: Antonio Sueiro Cadavide ( I )

Tempo de lectura: 8 min.

Carlos Solla, profesor, investigador e etn贸logo

Extinto o concello de Cerdedo, unha administraci贸n con 180 anos de historia, Antonio Sueiro Cadavide ficar谩 no recordo como o rexedor m谩is cabal, adiantado, tolerante e ecu谩nime de cantos presidiron o municipio.

Ag谩s honros铆simas excepci贸ns, non 茅 o de Cerdedo un pobo que se distinga coa xenerosidade da lembranza. Dende hai unha d茅cada, paliando a desmemoria, ve帽o enchendo as p谩xinas de diversas publicaci贸ns con retrincos cerdedenses: feitos e dicires mundanos, cadros da feira mitol贸xica, 鈥渪ente de aqu铆 e acol谩鈥…

Neste mu铆帽o veceiro, t贸calle moer arestora a quen, en opini贸n dos que o co帽eceron ou que o铆ron falar del, foi o mellor mandatario de Cerdedo: o alcalde republicano Antonio Sueiro Cadavide. Verbo do segundo apelido, optei pola forma 鈥淐adavide鈥 (no canto das castelanizadas: 鈥淐adavid鈥 ou 鈥淐adaviz鈥), pois a forma galega a铆nda est谩 viva na fala dos m谩is vellos.

Achamos oportuna a publicaci贸n deste artigo, xa que, en 2016 cumpr铆ronse 80 anos do golpe de Estado franquista que acabou, pola forza das armas e do terror, co r茅xime da II Rep煤blica (1931-1936). Amais, tam茅n en 2016, o concello de Cerdedo, 180 anos despois da s煤a constituci贸n, deixou de existir por capricho persoal de quen pasar谩 谩 historia cinguindo a bitola de alcalde terminal.

Antonio Sueiro Cadavide naceu no ano 1892 na aldea de Limeres, parroquia de Cerdedo. Fillo de Manuel e de Concepci贸n (labregos), foi probabelmente o benxam铆n de varios irm谩ns, entre eles, Francisco (1868), Casimiro (1881), Camilo (1883) e Mariana (鈥1923), casada con Ant贸n M谩rquez I谩帽ez, mestre canteiro de Meilide (os meus bisav贸s).

A casa matriz, hoxe arruinada, sit煤ase no quinteiro do Lagharto, de a铆 que Antonio Sueiro (el mais a s煤a familia) fosen co帽ecidos co sobrenome do lugar de orixe, Antonio do Lagharto, e mesmo, coa identificaci贸n absoluta: o Lagharto (de Limeres).

Educador e activista

Antonio Sueiro debeu manifestar ben novo a s煤a inclinaci贸n polo saber e o seu af谩n pola instruci贸n p煤blica. Nado nunha aldea carente de escola, non s贸 se preocupou de ampliar os seus co帽ecementos m谩is al谩 do b谩sico (puro autodidactismo), sen贸n que entendeu a educaci贸n como un dereito e unha necesidade social. Xa no seu rol de activista cultural, xa na s煤a faceta pol铆tica, priorizou a erradicaci贸n do analfabetismo, pois era consciente que s贸 deste xeito o pobo lograr铆a atinxir maiores cotas de liberdade.

En 1918, con apenas 26 anos, promove, funda e preside a Sociedade de Recreo e Instruci贸n de Limeres (Progreso, 15-2-1918), unha precursora iniciativa comunal que, amais de garantirlles a competencia lecto-escritora a todos os veci帽os (nenos e adultos, mulleres e homes), forneceu a aldea dunha moi not谩bel biblioteca. O seu irm谩n Camilo desenvolver铆a o cargo de vicesecretario.

C贸mpre salientar que o devandito centro de ensino e lecer f铆xose realidade grazas 谩 largueza dunha veci帽anza comprometida (di帽eiro, materiais ou man de obra). A primac铆a do ben com煤n fixo que Limeres fose co帽ecida daquela co sobrenome da 鈥淧equena Rusia鈥. O pobo unido contra a adversidade, pois, nin a autoridade civil (usureira e corrupta) nin a autoridade relixiosa (integrista) v铆an con bos ollos a escolarizaci贸n universal, pois na ignorancia da xente alicerzaban o seu predominio secular.

Na sede da Sociedade de Recreo e Instruci贸n acabarase instalando no ano 25 a escola p煤blica de Limeres. Non 茅 casualidade que a s煤a apertura cadrase no tempo coa alcald铆a doutro rexedor tan ef茅mero coma meritorio: o mestre socialista Francisco Varela Buela, don Paco (1924-26), encarcerado e inhabilitado a perpetuidade tras a sublevaci贸n fascista de xullo do 36.

antonio Sue8iro Cadavide cando ti帽a 30 anos / Carlos Solla

Home polifac茅tico

Antonio Sueiro Cadavide, acorporado e xovial, foi un home polifac茅tico: labrego, canteiro, carpinteiro, m煤sico (c茅lebre gaiteiro con co帽ecementos de solfa)… Non se limitou Sueiro a desenvolver con habelencia e honestidade as s煤as m煤ltiples ocupaci贸ns, sen贸n que, testemu帽a activa do seu tempo, liderou os diversos movementos asociativos de xorne pol铆tico e cultural que agromaron naquel Cerdedo vital do primeiro terzo do s茅culo XX.
Antonio do Lagharto, presidindo a Sociedade de Agricultores de Lourido, federada despois na Sociedade de Agricultores de Cerdedo, defendeu os intereses da clase obreira e labrega, erixindo este pequeno concello monta帽茅s nun dos referentes do movemento agrarista e da loita anticaciquil, en pugna co poder omn铆modo do riestrismo. Por tales m茅ritos foi sinalado como un dos 鈥渆lementos destacados dentro de estas sociedades鈥 polo c贸engo de Compostela Manuel Silva Ferreiro (filofascista) no seu libro Galicia y el Movimiento Nacional (1938).

脡 ben significativo que na Federaci贸n agraria cerdedense, a parroquia de Cerdedo estivese representada por dous colectivos: o propio da capital e mais o de Lourido, unha pequena aldea, pr贸xima a Limeres, localizada 谩 beira esquerda do L茅rez. Tentando contrarrestar a mentalidade minifundista cos valores da uni贸n e da solidariedade, cara ao remate dos anos 10 ou comezos dos 20, na avantaxada aldea de Lourido botar铆a a andar unha pioneira cooperativa agr铆cola, por iniciativa, entre outros, de Antonio Sueiro Cadavide.

Sen d煤bida, un dos feitos hist贸ricos m谩is relevantes deste per铆odo foi a 鈥済randiosa鈥 manifestaci贸n do 13 de xaneiro de 1916 que, convocada polas colectividades labregas, conseguiu que uns 3.000 cerdedenses (dun padr贸n de 5.000) baixaran a Pontevedra para esixirlle ao gobernador civil a fin da fraude electoral e do tir谩nico albedr铆o. O 22 de xu帽o de 1916, o xornal pontevedr茅s Progreso a铆nda titulaba en portada 鈥淓l robo electoral de Cerdedo鈥. O pobo revoltado berra: 鈥淗ai que queimar Cerdedo!!鈥.

Tras unha d茅cada de frustrantes procesos electorais, mangoneados polo pezo帽ento 鈥渁rtigo 29鈥 da Lei Maura (1907), o 11 de febreiro de 1917, os agrarios cerdedenses derrotan as candidaturas riestristras, encabezadas polo rico industrial e contratista Secundino Bugallo Sieiro, e invisten alcalde a Xos茅 Fentanes Barros, un labrego da parroquia de Pedre. En Cerdedo, a honorabilidade encarn谩base por fin nun cargo p煤blico. Inici谩base en Cerdedo un breve per铆odo de rexeneraci贸n que dei en chamar 鈥淭rienio Agrarista鈥 (1917-1920).

No Gremio de Canteiros

O 31 de decembro de 1917, nun acto celebrado no local social de De谩n (Figueiroa), Antonio Sueiro asume a vicesecretar铆a do Gremio de Canteiros e Oficios Varios, no seo da Federaci贸n de Agricultores de Cerdedo presidida por Xos茅 Mar铆a Nieto Varela. Benigno Vali帽as, presidente sa铆nte, exclama: …a帽o que realmente deben se帽alar con piedra blanca aquellos entusiastas y abnegados defensores, por haber afirmado durante 茅l su predominio en el Ayuntamiento y haber expulsado victoriosamente al caciquismo local de los 煤ltimos reductos desde los cuales intentaba todav铆a defenderse (Progreso, 3-1-1918).

Consonte a lembranza do pobo, dous anos antes (1915), convidado pola Agrupaci贸n Socialista de Cerdedo, Pablo Iglesias Posse, o fundador do PSOE (1879), protagonizara no estrado de De谩n un mitin multitudinario. Losada Di茅guez, Castelao, Carbonell… eng谩denlle lustre a unha ampla n贸mina de oradores.

Na festa do 1潞 de Maio de 1918, as sociedades agrarias de Cerdedo, Figueiroa e Tomonde confl煤en 谩s dez da ma帽谩 na ponte Valoutas. 脕 fronte da comitiva de Figueiroa vai Antonio Sueiro, en calidade de presidente dos agrarios de Lourido e, asemade, consumado gaiteiro. O chiar da gaita do Lagharto resoa euf贸rica na vali帽a. A multitude atravesa Cerdedo e na F谩brica (no alto de Cerdedo) s煤manse 谩s colectividades de Parada, Forcarei, Soutelo, Pardesoa e Presqueiras. Xantar fraternal e arenga afervoada na carballeira de Cernados. O xornal Progreso (3-5-1918) non aforra eloxios 谩 hora de cualificar o evento: Modelo de civismo, democracia y orden.

A por de acudir a De谩n, entre mitin e xuntanza, Antonio Sueiro Cadavide co帽ece a Xosefa Bouzas Cortizo (nada en 1893). Nam贸ranse e, sen legalizar 谩 matenta a s煤a uni贸n, traen ao mundo dous fillos: Camilo (nado en 1913) e Linauria. Na loita polos dereitos sociais, Cerdedo era, a comezos do pasado s茅culo, paradigma de modernidade.

En 1919, coa alcald铆a de Cerdedo baixo o control dos seus correlixionarios e coa satisfacci贸n do labor cumprido, un Antonio Sueiro de 27 anos fai a maleta (na que lle busca acomodo 谩 gaita) e emigra a Estados Unidos arelando a mellora persoal e familiar. O seu irm谩n Camilo substit煤eo na directiva do Gremio de Canteiros e Oficios Varios. O destino de Antonio do Lagharto ser谩 o estado de California, na costa leste. Fixa a s煤a residencia en Crockett, unha localidade do condado de Contra Costa, 谩 beira do Pac铆fico (a case 9.000 km de Cerdedo). Probabelmente, o de Limeres escolleu a vila de Crockett, pois, malia os atrancos do idioma, en 1921 comezar铆a a funcionar a refinar铆a de azucre California and Hawaiian Sugar Company (C&H), unha cooperativa agr铆cola coa que se vincular谩 laboralmente case unha d茅cada. Coa primeira soldada, faise un par de fotos (quizabes, os seus primeiros retratos) no prestixioso Studio Mart铆nez-Lumi猫re, sito na avenida Columbus de San Francisco.

Antonio Sueiro Cadavide, 谩 dereita, alcalde republicano de Cerdedo tocando a gaita / Carlos Solla

O periplo americano

No ver谩n de 1920, Antonio Sueiro acolle a seu irm谩n Camilo (37 anos) que, a bordo do buque 鈥淢ongolia鈥, arriba ao peirao de Nova York o 27 de xu帽o, tras once d铆as de traves铆a transatl谩ntica. Nos documentos da Foundation Liberty-Ellis Island asign谩selle a profesi贸n de 鈥渟tone worker鈥, 茅 dicir, 鈥渃anteiro鈥. De leste a oeste, a Camilo a铆nda lle quedaban por diante m谩is de 5.000 km de cami帽o de ferro deica Crockett. Antonio agarda a s煤a chegada hospedado no Hotel Italiano. No mesmo barco tam茅n viaxa o seu irm谩n Francisco (鈥渟tone worker鈥, 52 anos), que prefire probar fortuna en Gary, no estado de Indiana. Tempo despois, o seu outro irm谩n, Casimiro (carpinteiro, nado en 1881), elixir谩 Brasil para 鈥渇acer as Am茅ricas鈥.
En terra allea, Antonio Sueiro non se limitou a aforrar e a cumprir coas s煤as obrigas profesionais. En xullo de 1923, colabora na fundaci贸n da Uni贸n Espa帽ola de California (Beneficencia-Recreo-Instruci贸n), cuxo lema era: 鈥淭odos para una y una para todos鈥. A UEC mesmo patrocinaba un equipo de 鈥渂alompi茅鈥. En marzo de 1924, ingresa na Sociedad Espa帽ola de Beneficencia, da que chegou a ser secretario: Que el objeto para el cual se ha formado esta Asociaci贸n (dende 1877) es la asistencia de nuestros miembros enfermos, el entierro de los que mueren, y la propagaci贸n de las ideas de uni贸n y amor fraternal entre sus socios… Ambas as d煤as sociedades, cuxa misi贸n era 鈥渄efender e orientar鈥 a colonia de emigrantes hispanos, ti帽an a s煤a central en San Francisco.

Como membro destas entidades, avogou por tecer redes solidarias con outras instituci贸ns semellantes, espalladas polo territorio norteamericano. Neste senso, Antonio Sueiro, 谩 fronte dunha comisi贸n, organiza en 1922 unha exitosa campa帽a de recollida de fondos en prol da Uni贸n Ben茅fica Espa帽ola, radicada en Nova York. El mesmo e mais o seu irm谩n Camilo encabezan a pr贸diga listaxe de doadores. O xornal neoiorquino La Prensa de novembro e decembro de 1922 ofrece testemu帽o desta lo谩bel encomenda. Escusamos dicir que, al铆 onde convi帽a, a gaita de Antonio Sueiro (do obradoiro de Xos茅 Poceiro Maquieira, en Pontevedra) amenizou se帽ardosa recibimentos e despedidas.

En 1924, Xosefa Bouzas Cortizo (31 anos) e Antonio Sueiro Cadavide (32 anos) contraen matrimonio 鈥減or poderes鈥. Xosefa Bouzas abandona a casa familiar e trasl谩dase cos dous pequechos a Limeres. De 1919 a 1929, Sueiro reside en Estados Unidos de xeito ininterrumpido. A correspondencia persoal (mecanografada), ora remitida 谩 s煤a muller ora, ao seu sogro (Xos茅 Bouzas Rodr铆guez), volve denotar a s煤a preocupaci贸n pola educaci贸n dos seus fillos e pola situaci贸n pol铆tica de Cerdedo. Nunha carta (das poucas manuscritas) dirixida a seu fillo Camilo o 2 de setembro de 1924, escribe: Mi mayor gusto ser铆a el mandarte al colegio de Cabanelas, para que all铆 pudieras adelantar m谩s, pues all铆 no te cuesta nada la escuela y hay muy buenos maestros […] y yo muy gustoso pagarte[?] all铆 la posada, aun cuando somos pobres, me sacrificar铆a por tenerte como los de m谩s alto poder… No lugar de Laxedo (Covelo-A Lama), o fil谩ntropo Manuel Barreiro Cabanelas financiara a construci贸n dun grupo escolar, hoxe en avanzado estado de abandono.

En febreiro de 1920, a dereita caciquil, representada arestora polo adi帽eirado contratista, prestamista e recadador de impostos Seraf铆n Sieiro Moreira, faise de novo coa alcald铆a de Cerdedo. A argucia do 鈥渃arallo 29鈥 volve xogarlla aos agrarios. A Federaci贸n de Agricultores, Canteiros e Oficios Varios sofre a orfandade de liderado por mor do 茅xodo migratorio. O 13 de setembro de 1923, acontece o golpe de Estado de Primo de Rivera. A ditadura prol贸ngase deica xaneiro de 1930.

O crac da Bolsa de Nova York (outubro de 1929) e a crise subsecuente, impelen a Antonio Sueiro a abandonar os Estados Unidos. O Sueiro anglofalante que gozara dalgunha velada musical no impo帽ente Caf茅 Appolo (San Francisco) ou que, o 21 de maio de 1927, presenciara en directo a inauguraci贸n da magn铆fica ponte de ferro de Carquinez (Crockett-Vallejo), deixa atr谩s o so帽o americano e torna ao pesadelo de Cerdedo, un concello que a prensa da 茅poca compara con Las Hurdes (El Progreso, 27-6-1928), a mis茅rrima comarca estreme帽a, inmortalizada polo cineasta Luis Bu帽uel no documentario: Las Hurdes, tierra sin pan (1932).

Pode que che interese...