fbpx
Vista desde un dron da Laxa das Filloeiras, en Cerdedo / Carlos Solla

Laxa das Filloeiras, unha catedral rupestre no interior de Pontevedra

Tempo de lectura: 6 min.

Carlos Solla, profesor, investigador e etn贸logo

O santuario prehist贸rico das Filloeiras non se limita s贸 谩s numerosas pedras gravadas. O espazo sagrado, cuxo adral abrangue uns 1.200 m2, est谩 deslindado por media ducia de prominencias gran铆ticas. A Comunidade de Montes de Pedre acaba de facer neste espazo unha importante labor de limpeza e posta en valor do que xa se considera a catedral rupestre do Concello de Cerdedo-Cotobade.

O s谩bado 7 de xaneiro de 2017, pola fresca, membros do colectivo Capit谩n Gosende percorremos de novo as encostas do monte de Pedre. Amais de completar o arquivo fotogr谩fico dos gravados rupestres da parroquia con vistas a unha futura publicaci贸n, a nosa visita tam茅n ti帽a por obxectivo comprobar o estado das insculturas tras os labores de roza que os comuneiros efectuaran, d铆as atr谩s, na zona.

A limpeza e rareamento levados a cabo naqueles predios e, en concreto, no lugar denominado Os Castelos, permit铆ronnos admirar en toda a s煤a magnificencia o santuario rupestre da Laxa das Filloeiras. A m谩xica luz do abrente axudounos a viaxar no tempo, remontando o horizonte dos 4.500 anos. Non hai mellor porta dimensional ca aquela que se atravesa coas 谩s do pensamento.

脡 motivo de orgullo lembrarlles que unha feliz tarde de marzo de 2012 dei co petr贸glifo identificado como 鈥Laxa das Filloeiras I鈥 (cinco c铆rculos conc茅ntricos adobiados cunha coroa de nove covi帽as) e, dous meses despois, o 22 de xullo, a fortuna sorr铆ume de novo co achado da 鈥淟axa das Filloeiras II鈥 (unhas 50 covi帽as, das cales, 23, por mor do seu maior di谩metro (at茅 os 23 cm), escasa profundidade e fondo plano semellan o molde tradicional empregado para elaborar as filloas, caracter铆sticas que inspiraron o nome). Os motivos representados no panel da Laxa das Filloeiras II son rar铆simos, atrev茅ndonos a afirmar que non te帽en parang贸n na arte rupestre galega e mesmo atl谩ntica. Cinco anos atr谩s, naquela gozosa tarde marz谩 do ano 12, o sanctasanct贸rum dos Castelos chamara por un, agochado nunha selva impenetr谩bel de toxo, xesta e radiata.

Comunidade de Montes de Pedre

Agradecemos o traballo de desbravamento efectuado pola Comunidade de Montes de Pedre. Ben sabemos que na contorna das estaci贸ns petrogl铆ficas a corta da maleza (toxo, silvas, fento…) non s贸 favorece o acceso dos visitantes, sen贸n que serve de eficaz barreira protectora en caso de incendio. De calquera xeito, advertimos os comuneiros que 谩 beira do sitio arqueol贸xico deb茅rase empregar ferramenta manual e non o sistema de corte (grosas cadeas xiratorias) adaptado 谩 transmisi贸n dun tractor. A precauci贸n tense que facer extensiva aos outros cinco gravados rupestres espallados polo monte da parroquia: Corvas I e II, Outeiro da Corva e, en especial, aos petr贸glifos da Laxa da Romaxe I e II, situados, monte abaixo, a escasa distancia das Filloeiras. Se os comuneiros precisaren informaci贸n, brind谩moslles gustantes a nosa colaboraci贸n. V谩llanos de penoso exemplo o acontecido no Parque Arqueol贸xico da Arte Rupestre de Campo Lameiro en 2015. Aprendamos pois dos erros.

Gabamos o interese mostrado arestora pola Comunidade de Montes de Pedre. Am贸lanos un chisco que tiv茅semos que agardar catro anos para ver reco帽ecido o froito do noso traballo. Catro longos anos, o tempo que lles levou caer da burra aos mandatarios do desaparecido concello de Cerdedo. Tam茅n nos causa fast铆o que os dous paneis informativos instalados en Pedre pola cesada autoridade e, en concreto, o chantado a medio cami帽o da Laxa das Filloeiras e da Laxa da Romaxe, estean ateigados de imprecisi贸ns (sen d煤bida, os art铆fices desco帽ec铆an o que pretend铆an dar a co帽ecer). O colectivo Capit谩n Gosende divulgou puntualmente o resultado das s煤as pescudas; cons煤ltense as hemerotecas, proc煤rese na internet. Os erros impresos no devandito panel son froito da preguiza ou da soberbia, ambos os dous pecados capitais.

Tristemente, no letreiro que tenta interpretar a arte rupestre de Pedre, parroquia agraciada con catro das manifestaci贸ns m谩is relevantes daquel concello que foi, non se fai menci贸n do Capit谩n Gosende, o colectivo local que as atopou e bautizou. E con esta omisi贸n, a autoridade pecou ademais de avareza, envexa e ira. Moito te帽en pois que confesar. Por fortuna, hoxe por hoxe, abondan os medios para dar a co帽ecer o noso humilde labor. Levamos tempo implicados na promoci贸n cultural de Cerdedo e xa estamos afeitos a estas mostras de cativeza.

Pened铆os onde se atopan petr贸glifos das Laxas das Filloeiras / Carlos Solla

Novo panel inscult贸rico

A expedici贸n do s谩bado 7 de xaneiro deu para moito. De primeiras, posibilitou a localizaci贸n e estudo dun novo panel inscult贸rico, situado a po帽ente do nomeado 鈥淟axa das Filloeiras II鈥. O conxunto, composto de 11 concavidades (7 filloeiras e 4 covi帽as), labrado noutro soporte gran铆tico rasante, local铆zase, terra polo medio, a 3鈥60 m da laxa principal. A meirande parte dos elementos foron tallados na veta de pedra de gran fino que, continuaci贸n de 鈥Filloeiras II鈥, suca o laxedo de leste a oeste. Salientamos nas nosas anotaci贸ns unha asociaci贸n tanxencial filloeira-covi帽a e unha combinaci贸n de d煤as covi帽as unidas por canli帽a, tanxenciais a outra filloeira. Por xunto, os motivos ocupan unha superficie aproximada de 1 metro por 90 cm. Este anexo de 鈥淟axa das Filloeiras II鈥, eleva o n煤mero de cavidades a 61, das cales, 30, adscr铆bense ao modelo 鈥渇illoeira鈥.

De segundas, o traballo de campo permitiu determinar con maior exactitude as dimensi贸ns desta 鈥渃atedral da arte rupestre鈥. O santuario prehist贸rico das Filloeiras non se limita 谩s pedras gravadas. O espazo sagrado, cuxo adral abrangue uns 1.200 m2, est谩 deslindado por media ducia de prominencias gran铆ticas. A saber:聽Cara ao leste, Os Castelos, pened铆a sobranceira que, a xeito de front贸n ou fastixio cl谩sico, encabalga os seus fragueiros at茅 acadar unha altura duns 6 ou 7 metros. Oll谩ndoa de fronte, o rochedo emerxe mostrando unha base duns 30 m de anchura. Nas penas do cimo, a natureza insculpiu un bo n煤mero de bac铆as.

Tomando Os Castelos como referencia e no sentido contrario 谩s agullas do reloxo, cara ao norte, dous penedos obran funci贸ns demarcativas. O segundo fito sit煤ase a uns 13 m do centro do front贸n. Apoiado en dous puntos sobre o chan, 茅 un pelouro de 3 m de alto e duns 14 m de per铆metro medial. Cor贸ase con 7 fondas barquelas naturais. Ao seu p茅, esp谩llanse, con querenza lonxitudinal, unhas 50 concavidades (das cales, 23, responden ao modelo xa explicado da 鈥渇illoeira鈥 (鈥淟axa das Filloeiras II鈥)). A 4 m cara ao oeste do segundo fito, 茅rguese o terceiro. 脡 un penedo de 1鈥30 m de alto e 7鈥50 m de per铆metro medial.

O cuarto fito rochoso (de feitura c贸nica) arr茅dase, cara ao oeste, uns 22 m do terceiro e uns 40 m do front贸n castelado. Ten uns 2 m de alto e un per铆metro medial de 7 m.

Outras d煤as prominencias rochosas deslindan o santuario polo sur. O quinto fito 茅 o 贸valo gran铆tico (5 m de eixe mor) no que se tallaron 5 c铆rculos conc茅ntricos e 9 covi帽as cenitais (鈥淟axa das Filloeiras I鈥). El茅vase uns 60 cm sobre a laxa (escenario lousado duns 15 m de di谩gonal). Sit煤ase a uns 22 m do cuarto e a 8鈥50 m do sexto. O sexto fito (de feitura c贸nica) pos煤e unha altura de 1鈥40 m e un per铆metro medial de 3鈥60 m. Local铆zase a uns 15 m do centro do front贸n, pechando a xeometr铆a sagrada.

Entre o frontal da pened铆a e os fitos segundo e sexto, est茅ndese unha faixa terreira onde medran exemplares novos de carballos e pi帽eiros.
Por completar a restra de medici贸ns, o segundo fito af谩stase 8鈥50 do quinto e 13鈥50 m do sexto. O terceiro fito af谩stase, as铆 mesmo, uns 10 m do quinto.

Ag谩s o bolo que serve de soporte ao petr贸glifo 鈥淟axa das Filloeiras I鈥 (avultamento da laxa), os outros cinco fitos semellan pedr贸ns independentes da superficie na que asentan.

Vista de insculturas na Laxa das Filloeiras, en Cerdedo / Carlos Solla

Futuras intervenci贸ns

Aquilo que chamou a atenci贸n da humanidade da Idade do Bronce segue impactando 谩 humanidade (minimamente sens铆bel) da Idade Tecnol贸xica.
Entre os fitos terceiro-quinto e o cuarto, separados uns 22 m, a Comunidade de Montes de Pedre ordenou abrir unha devasa duns 7 ou 8 m de ancho que atravesa o sitio arqueol贸xico de norte a sur. Tanto para as tarefas de devasa como para a roza empregouse maquinaria pesada.

Ser铆a conveniente que, no futuro, as tarefas de desbravamento que se efect煤en no recinto acoutado conten coa supervisi贸n dos expertos de Patrimonio, pois, o achado do pasado domingo indica que o lugar a铆nda cala moitos segredos, aconsellando que a 谩rea de cautela atinxa, como m铆nimo, os devanditos 1.200 m2.

Aled谩monos de que por fin os comuneiros de Pedre tomasen en consideraci贸n a s煤a herdanza prehist贸rica da que son lex铆timos custodios. Te帽an por certo que, cuns 3.000 anos de diferenza, o santuario da Laxa das Filloeiras, oculto naquela fronde montes铆a, foi para os nosos devanceiros tan sagrado como, para os contempor谩neos, segue a ser a igrexa do Santo Estevo.

Por lei, calquera petr贸glifo goza de seu da consideraci贸n BIC (Ben de Interese Cultural), por茅n, somos conscientes de que a figura de protecci贸n m谩is eficaz dimana da boa vontade dos propietarios dos predios nos que se enclava o patrimonio de todos. Os comuneiros de Pedre, beneficiarios deste magn铆fico legado, d茅bense erixir nos seus meirandes defensores. As铆 sexa.

Pode que che interese...