fbpx
A Depresi贸n Meridiana dende os Montes do Oleir贸n / Elixio Vieites

Pena da Mira, o castelo in茅dito que domina o val de Santiago

Tempo de lectura: 5 min.

Non 茅 habitual atopar nun libro a descrici贸n do lugar exacto onde estar铆a situada聽unha torre ou castelo medieval non catalogado. 脡聽reco帽ecida a pouca informaci贸n ou estudos concretos sobre pequenos castelos e fortificaci贸ns medievais polos investigadores que analizan este tema, e 聽a maior parte dos datos son problem谩ticos 谩 hora de trazar unha cronolox铆a m谩is ou menos concreta, e como afirma 聽S谩nchez Pardo : 鈥Debido a esta escaseza e a parcialidade das escavaci贸ns, atop谩monos cunha acuciante ausencia de cronolox铆as precisas e unha gran dificultade para articular posibles cronotipolox铆as.鈥

Posiblemente聽non sexa este o caso para un castelo聽no concello de Ames, que controla o Val da Ama铆a, a car贸n de Santiago, dende o outeiro estrat茅xico que ocupa sobre o territorio, e no cal creo que coincide聽a s煤a localizaci贸n atendendo o聽que lin na p谩xina dunha obra de L贸pez Ferreiro.

O contexto da Depresi贸n Meridiana

A depresi贸n meridiana que atravesa Galicia de norte a sur foi o trazado natural de v铆as de comunicaci贸n dende tempos remotos. Na 茅poca romana docum茅ntase por este val un tramo de v铆a que dende Padr贸n chegar铆a a Portomouro e continuar铆a despois ata terras de Berganti帽os. O nacemento e expansi贸n da cidade de Santiago co conseguinte culto as supostas reliquias do ap贸stolo far铆an na 茅poca medieval un foco de atracci贸n permanente de xentes聽movidas pola espiritualidade relixiosa e as oportunidades que ofrec铆a a nova situaci贸n sociopol铆tica, pero tam茅n de invasores como os normandos e a pirater铆a musulm谩, que remontar铆an esta ruta do interfluvio dos r铆os Ulla e Tambre para conquistar os seus bot铆ns.

Castelo Redondo /Elixio Vieites

Alg煤ns destes cami帽os estar铆an controlados por fortificaci贸ns castelos ou atalaias facendo a mesma ou parecida funci贸n de control durante s茅culos, e ao mellor atendendo a conxunturas聽distintas. Dende Iria, en Padr贸n ata Santiago e a ambos lados dos montes que divisan o seu trazado est谩n catalogados varios lugares arqueol贸xicos desta natureza.聽

Castro Valente, entre os concellos de Padr贸n e a Estrada, e o Monte San Marcos en Ames, ser铆an grandes espazos murados no cume dun monte. Os que poder铆amos encadrar na tipolox铆a de聽“castelos roqueiros” a ambos lados da depresi贸n, 聽comezando dende o sur ao norte e pola banda leste, estar铆an en Padr贸n o Monte Castrelo a 176 m. de altitude, o Castelo Redondo, Castelo do Medio, Castelo de San Roque e Monte Castelo, estes catro en menos dun quil贸metro en li帽a recta e todos ao redor dos 400 m. de altitude, 聽Un pouco m谩is ao norte o monte de Pena Angueira a 283 m. en Teo.

Pola banda oeste estar铆a o Castelo do Vilar en Dodro, con visi贸n sobre o Ulla, 聽o Castelo do Oleir贸n entre Bri贸n e Rois e 聽posiblemente os aterrazamentos e muros no pico do聽monte da Costolla moi cerca deste 煤ltimo, delaten outro asentamento fortificado que complementar铆an o control dende esa zona.

O afloramento rochoso da Pena da Mira / Elixio Vieites

聽O Outeiro da Pena da Mira聽 聽 聽

No libro de L贸pez Ferreiro : Don Rogrigo de Luna. Estudio Hist贸rico. (1884) descr铆bese no cap铆tulo XI, : 鈥Asedio del Castillo de la Rochaforte鈥 o lugar dunha pequena fortaleza que controlaba o cami帽o que dende a ponte sobre o r铆o Sar na Condomi帽a, en Bertamir谩ns, pasando por Orto帽o e Lara帽o, chegaba a Santiago. Esta ruta chegou despois a ser cami帽o real.

Alvaro S谩nchez D谩vila. Recreaci贸n da web rochaforte.info

聽 聽Non sabemos se esta fortaleza fora en tempos anteriores lugar de vixilancia ou castelo noutros contextos hist贸ricos, pero o que si nos di L贸pez Ferreiro 茅 para que a utilizaba Alvaro S谩nchez D谩vila, tenente da Rochaforte dende 1455 e ata os d铆as da destruci贸n do castelo no transcurso da guerra irmandi帽a. : 鈥…m谩s Alvaro S谩nchez no se contentaba con ser leal guardador de la Rocha, si no que desde all铆 con sus cont铆nuas salidas y rebatos no dejaba punto de paso a los rebeldes, Por la parte de Sub y del oeste ten铆a 谩 Santiago, y cortadas sus comunicaciones con Noya Muros y la rica comarca de la Ama铆a. Prest谩base a ello la situaci贸n del castillo, que se ergu铆a empinado y escueto sobre un altozano en la margen izquierda de un riachuelo afluente del Sar, como 谩 unos cuatro kil贸metros de Santiago y entre las carreteras de Noya y Padr贸n.鈥

聽 聽 Esa descrici贸n topogr谩fica coincide co noso lugar, 聽sobre todo pola descrici贸n do rego de Paramu铆帽o que tributa ao Sar pola marxe esquerda 谩 altura dun paso sobre unha ponte co microtop贸nimo Portocovo, e que est谩 moi cerca dese outeiro dunha altitude de 207 m. e a 300 metros en li帽a recta do cami帽o real cara o suroeste . 脡 co帽ecido tam茅n como o O聽Pic贸n e domina unha ampla visual sobre o Val da Ama铆a e a zona de Santiago, xunto coas s煤as contornas.

Regularizaci贸n de muros, buratos e p铆as en Pena da Mira

聽 聽 聽O聽castelo estar铆a no afloramento gran铆tico que amosa rebaixes e regularizaci贸ns para escuadrar unhas li帽as de rocha e facer o que poder铆a ser o asentamento de muros. Tam茅n se aprecian ocos redondos escavados na pedra que asentar铆an pont贸ns de madeira e outros rebaixes que configuran p铆as artificiais. Estas caracter铆sticas son as que se aprecian noutros lugares no que se considera que estiveron torres ou castelos, ou fortificaci贸ns聽para a vixilancia e control do territorio. Domina聽聽unha ampla visual sobre o Val da Ama铆a e a zona de Santiago, ademais聽como nos informa L贸pez Ferreiro non estaba lonxe do cami帽o sobre o que ter铆a que actuar facendo o control ou cortando as comunicaci贸ns en tempos de revolta ou contextos dif铆ciles para quen ostentaba o poder.

聽 聽 聽Unha li帽a de alta tensi贸n pasa ao seu car贸n e na cara oeste esta catalogado o petr贸glifo de Pena da Mira.

petr贸glifo de Pena da Mira /Elixio Vieites

Bibliograf铆a

En 聽patrimoniogalego.net

Pena da Mira 聽http://patrimoniogalego.net/index.php/82236/2016/01/pena-da-mira/

Petr贸glifo de Pena da Mira http://patrimoniogalego.net/index.php/14760/2012/03/petroglifo-de-pena-da-mira/

Sanchez Pardo, Jose Carlos (2009) 聽Castros, castillos y otras fortificaciones en聽el paisaje sociopolitico de Galicia (siglos IV-XI).

Galb谩n Maleg贸n, Carlos J. Sanchez Pardo, Jose Carlos. (2015)聽Fortificaciones de altura en el entorno聽 de Santiago de Compostela. Hacia un primer聽an谩lisis arqueol贸gico comparativo

L贸pez Ferreiro, Antonio. Don Rodrigo de Luna. (1884)

Escrito por

Divulgador

Pode que che interese...