fbpx
Recreaci贸n dunha batalla viquinga

O labirinto viquingo: o territorio galego baixo as incursi贸ns piratas do s茅culo XI

Tempo de lectura: 7 min.

Desde a nosa perspectiva hist贸rica os ataques e saqueos realizados por pobos n贸rdicos sobre as costas galegas resulta un aut茅ntico quebracabezas. As fontes medievais falannos de incursi贸ns xen茅ricas e tam茅n de saqueos e ataques moi locais. Para Ann Christy nen sequera est谩 claro a quen se referen as cr贸nicas e documentos cando falan de normanni, leodemanorum, lotmanes, lormanes ou laudomanes. Estamos perante piratas de procedencia diversa (Irlanda, Francia ou Dinamarca) e non s贸 de Escandinavia? En todo caso comprobamos a pobreza das fontes galegas que pouco se poden completar coas sagas e historias n贸rdicas. Lembra o historiador H茅lio Pires que non temos rexistros de todas a incursi贸ns viquingas sobre Galicia e incluso como moitos dos ataques puideron ser simult谩neos, obra de diferentes bandas. M谩is delicado se cabe 茅 determinar o nome dos l铆deres n贸rdicos ficando no mito historiogr谩fico a autor铆a da destrucci贸n de Tui ao futuro rei e santo 脫l谩fr Haraldsson.

Deber铆anos chamar a atenci贸n os numerosos e constantes ataques referenciados na primeira metade do s茅culo XI desde o saqueo de Tui ata a batalla contra os viquingos que libra o bispo compostel谩n Cresconio. Mov茅monos por acontecementos sen datas precisas s贸 aproximadas e sinaladas polos reinados de Alfonso V, Vermudo III e Fernando I, coas s煤as minor铆as de idade e debilidades dos seus gobernos.

Ilustraci贸n sobre a Batalla de Brunanburh, do libro ‘Viking-Hersir”, de Osprey

Primeiros ataques no s茅culo XI

Os primeiros datos certos da presenza viquinga nas nosas costas no s茅culo XI est谩n nos ataques no Douro e Ave nos anos 1015 e 1016 [PIRES: 2012] e a referencia ao saqueo do castelo de Vermoim nas proximidades de Braga en 1016. O tempo empregado nesta incursi贸n e o movemento na rexi贸n suxiren o establecemento dunha base invernal entre o Mi帽o e o Ave.

O saqueo e destrucci贸n de Tui relatada nun documento do ano 1024 por Alfonso V sit煤anos a data l铆mite desta incursi贸n pero non a data exacta ou os seus vencellos coas bandas de piratas que act煤an desde 1015 entre o Douro e o Ave. Descartado o protagonismo de 脫l谩fr Haraldsson [PIRES: 2015, 313] s贸 podemos especular coa autor铆a. A sede episcopal de Tui ti帽a sido fortificada por Ordo帽o I no ano 855, a s煤a importancia relixiosa e econ贸mica no territorio mi帽oto fac铆an de Tui unha presa atractiva pero moi dif铆cil de tomar sen unha potente organizaci贸n militar polo que s贸 unha confluencia de varias bandas viquingas ter铆an capacidade para sorprender 谩 cidade episcopal. Lembremos que Tui ser谩 a 煤nica cidade ou poboaci贸n relevante da Galicia medieval saqueada e destruida polos viquingos. Unha acci贸n que non tivo unha resposta inminente por parte de Alfonso V incapaz de reaxir ata o ano 1024 no que agrega a sede tudense a Iria-Compostela.

Desde o ano 1022 Tui xa estaba agregada ao bispo de Lugo que sumaba a administraci贸n dos bispados de Mondo帽edo e Ourense, indicando a inestabilidade do territorio galego ameazado por unha parte polos l铆deres n贸rdicos e por outra a debilidade do reino durante os primeiros anos de Alfonso V. O documento de 1024 evidencia o intento de reorganizar o reino e o comezo da iniciativa guerreira do monarca que rematar谩 coa s煤a morte en Viseu en 1028 no intento de facer avanzar cara o sur as fronteiras do reino.

Cadro do bispo Afonso na sacrist铆a da Catedral de Tui

Debilidade do reino

Resultar铆a l贸xico pensar que o reino de Le贸n durante a primeira metade do s茅culo XI ofrec铆a unha clara debilidade no control da costa m谩xime cando apenas exist铆an poboaci贸ns costeiras no noroeste peninsular, s贸 as vellas sedes episcopais como Tui ou Porto manti帽an a s煤a relaci贸n co mar. A foz dos r铆os como o Ulla, o Mi帽o, o Douro ou o Ave, entre outros, permit铆an as incursi贸ns de piratas no interior do territorio desde bases seguras no mesmo litoral deshabitado de Galicia.

A铆nda que as palabras de Alfonso V en 1024 sobre a s煤a victoria contra os piratas n贸rdicos poidan pertencer a un discurso triunfalista o certo 茅 que estar铆amos perante unha primeira vaga de ataques viquingos no s茅culo XI, o per铆odo que vai de 1015 a 1024, sen esquecernos a morte do conde Menendo Gon莽alves en 1008, home forte no reino de Alfonso V e conde portucalense, condado que en moitas ocasi贸ns vai ter asociado o territorio tudense. A morte do conde non precisar铆a de estar vencellada a ataques viquingos sen贸n que os mesmos puidesen aproveitar a debilidade do territorio entre Mi帽o e Douro para as s煤as incursi贸ns co falecemento do conde.

Contamos con documentos m谩is tard铆os como o de 1112 do arquivo tudense no que se lembran os infortunios da cidade e o seu territorio recollendo ao bispo Naustio xa ameazado polos viquingos e refuxiado no mosteiro de Labruja no Lima, mentres o seu sucesor Alfonso ser铆a v铆ctima do gran saqueo n贸rdico na cidade episcopal. Son bispos datables entre 1003 (煤ltima data do seu antecesor Viliulfo) e 1022 cando o bispo de Lugo aparece administrando Tui, Ourense e Mondo帽edo. O encaixe do bispo Naustio no primeiro cuarto do s茅culo XI cen anos despois do tradicional ten sido exposto no traballo de Carriedo Tejedo [2000] e Christys [2015] por diferentes cami帽os, evidenciando a inseguridade no territorio durante un prolongado per铆odo de tempo e non s贸 por acci贸ns puntuais.

Capitel do s茅culo XII na Catedral de Tui

Segunda vaga viquinga

A segunda vaga de incursi贸ns n贸rdicas no occidente atl谩ntico semella amosar m谩is dificultades perante a falta de rexistros e s贸 a traverso de cr贸nicas e datos indirectos.

O comezo das novas incursi贸ns puideron corresponder coa morte de Alfonso V en 1028 durante o asedio de Viseu deixando un herdeiro menor de idade, Bermudo III, quen morrer铆a na batalla de Tamar贸n en 1037. O reino recaer铆a en Fernando I quen ata 1054 ficar铆a reorganizando os seus territorios e resolvendo os conflictos fronteirizos con Pamplona. A partires de 1057 o monarca leon茅s tomar铆a a iniciativa coas conquistas de Lamego, Viseu en 1058 e Coimbra en 1064. Esta actividade militar amosada polo rei nos condados occidentais poder铆a ser un indicio claro da ausencia xa da ameaza viquinga sobre as costas galegas e o fortalecemento do reino cristi谩n.

O concilio de Coianza en 1055, cos seus 煤ltimos decretos sinalando a ameaza n贸rdica (na copia de Coimbra) tam茅n poder铆a corresponder 谩 finalizaci贸n do per铆odo m谩is intenso da ofensiva viquinga sobre as comarcas occidentais galegas e portucalenses. De tal xeito entre 1028 e 1055 ter铆amos d煤as informaci贸ns que relacionan a Galicia e aos viquingos a铆nda que dun modo xen茅rico: o bispo compostel谩n Cresconio e a s煤a victoria sobre piratas n贸rdicos durante a s煤a prelatura (1037-1066) e os vencellos con Galicia dun xefe dan茅s, Galizu-Ulfr ou Ulfr o galego聽,do que xa se falou en HdG, cuxa actividade pir谩tica comezar铆a cara a 1028 [CHRISTYS: 2015, 98] e anterior a 1048, describ铆ndose na saga Kn媒tlinga c贸mo se ti帽a encami帽ado afoutamente cos seus 谩 conquista de Compostela.

Como indica Pires [2012] a vaguedade das fontes non permite asegurar cousa algunha pero s铆 que podemos ver como o silencio das fontes cristi谩ns puideran reflectir as debilidades do reino leon茅s e as s煤as derrotas contra os piratas n贸rdicos (ou polo menos a s煤a incapacidade de expulsalos do territorio) por iso 茅 relevante o protagonismo do bispo Cresconio na Historia Compostelana toda vez que amosar铆a a caudillaxe do prelado nun territorio onde prevalec铆a a ausencia dos monarcas leoneses. Territorio que non s贸 correspond铆a 谩 diocese compostel谩 sen贸n e tam茅n a Tui a partires de 1024.

O feito de que as sedes episcopais de Tui e Ourense non fosen restituidas ata o reinado de Garc铆a (1065-1071) sup贸n que a inseguridade nas comarcas atl谩nticas galegas non foi superada ata finais do reinado de Fernando I cando o monarca proxecte o control sobre o Mondego. Os mesmos documentos tudenses de 1024, 1071, 1112 e 1170 reiteran unha situaci贸n de constante perigo m谩is propia dun longo per铆odo de difuso control sobre a cidade e o seu territorio, de ausencia de garant铆as defensivas fronte a ataques recurrintes ou sistem谩ticos.

Recreaci贸n dun caudillo viquingo / legadohistoria.blogspot.com.es/

Bases invernais dos viquingos

Debemos comezar a pensar que durante a primeira metade do s茅culo XI as incursi贸ns viquingas sobre Galicia tiveron un car谩cter prolongado e a铆nda que non poidamos asegurar que os mesmos tivesen efecto territorial a destrucci贸n de Tui ou o alcume de Ulfr nos levar铆a a conxeturar coa presenza de bases invernais entre o Mi帽o e o Douro esenciais para a venta de ref茅ns e a prolongaci贸n das acci贸ns pir谩ticas sobre o territorio occidental e incluso como suxire Pires [2012] para un documento de Santa Mar铆a da Feira a implicaci贸n de autoridades locais nos rescates e tratos cos guerreiros n贸rdicos.

Podemos conxeturar que a foz do Mi帽o puido servir de base estacional para diferentes grupos de piratas e incluso unha localidade como A Guarda puido ter orixe a fins do s茅culo XI ou comezos do XII como fortaleza que protexese a entrada no territorio mi帽oto. O xe贸grafo musulm谩n Al-Idrisi xa menciona a fortaleza de Abuwaqa no Mi帽o antes do ano 1154 e cuxa homofon铆a nos lembra a A Guarda, nome xerm谩nico que est谩 vencellado 谩 protecci贸n do lugar. Neste senso tam茅n ser铆a interesante a an谩lise de moitas torres altomedievais que protex铆an os vales como as de Silva ou Ganfei (Valen莽a), Fornelos (Crecente) ou San Paio de Lodo (Pontesampaio) entre outras, ademais das m谩is co帽ecidas Torres do Oeste (Catoira), e cuxo car谩cter protector estivese vencellado a incursi贸ns pir谩ticas tanto de viquingos coma de musulm谩ns.

脡 interesante lembrar como nunha data tard铆a como a de 1170 o rei leon茅s Fernando II ampliaba as murallas de Tui non como reflexo da nova fronteira co reino portugu茅s sen贸n como lembranza das ameazas viquingas e sarracenas que tanto afectaran no pasado 谩 cidade episcopal.

Os documentos que conservamos non nos permiten moitas certezas para o que aconteceu na primeira metade do s茅culo XI na fachada atl谩ntica galega sen esquecernos da costa cant谩brica, pero s铆 sospeitar da complexidade do momento para Galicia e o condado portucalense no que a actividade da pirater铆a n贸rdica se fixo m谩is dilatada do que se ten reflectido tradicionalmente.

Bibliograf铆a:

CHRISTY, Ann; Vikings in the South, London, 2015.
PIRES, H茅lio Fernando Vitorino;
Incurs玫es N贸rdicas no Ocid茅nte Ib茅rico (844-1147): Fontes, Hist贸rica e Vest铆gios, tese de doutoramento, Universidade de Lisboa, 2012.
鈥淣em Tui, nem Gibraltar: 脫l谩fr Haraldsson e a Pen铆nsula Ib茅rica鈥, Universidad Complutense de Madrid, En la Espa帽a Medieval, 2015, vol. 38, pp. 313-328.

CARRIEDO TEJEDO, Manuel; 鈥淓piscopologio tudense, de 911 a 1024鈥, en Museo y Archivo Hist贸rico Diocesano de Tui, 2000, pp. 99-127.

Escrito por

Historiador

Pode que che interese...