fbpx
Membros de Capit谩n Gosende a car贸n do petr贸glifo do pi帽eiral da Guiela (Tenorio) / foto Capit谩n Gosende

Excepcional achado en Cotobade de varios petr贸glifos esquecidos dende 1925

Tempo de lectura: 7 min.

Fieis 谩 nosa vocaci贸n exploratoria, os de Capit谩n Gosende aceptamos, de cando en cando, os desaf铆os de acertar co paradoiro de sitios arqueol贸xicos dos que hai d茅cadas que non se ten noticia. O domingo 19 de xullo, asumindo o reto proposto por Ramiro Barros, estudoso do territorio de Cotobade, a tropa deslocouse at茅 a parroquia cotobadesa de Tenorio co obxectivo de localizar un gravado rupestre visto na primavera do ano 1925 e sumido, dende ent贸n, no esquecemento.

Escusamos dicir que o petr贸glifo non figura inventariado no cat谩logo de Patrimonio e, por tal, vulner谩bel en grao sumo a calquera das continxencias que na Galiza ameazan de xeito coti谩 a arte rupestre. A piques de cumprirse un s茅culo da primeira e 煤nica referencia da inscultura, Capit谩n Gosende aceptaba a dif铆cil encomenda de atopala. Po帽谩monos en antecedentes.

En col de unha inscultura in茅dita de Tenorio

A trav茅s do compa帽eiro Ramiro Barros soubemos da existencia dun artigo, intitulado 鈥淣ota en col de unha inscultura in茅dita de Tenorio鈥, asinado por Florentino L贸pez Cuevillas e publicado no n潞 374 da revista Vida Gallega (20 de abril de 1928). Por mor da s煤a relevancia, reproducimos os par谩grafos introdutorios do escrito (鈥淪ituaz贸n e descriuz贸n鈥):

Membros de Capit谩n Gosende a car贸n do petr贸glifo do pi帽eiral da Guiela (Tenorio) / foto Capit谩n Gosende

Alc贸ntrase a inscultura de que imos falar a nove kil贸metros de Pontevedra, en termos da fregues铆a de Tenorio e n-un pi帽eiral chamado da Guiela, propiedade de D. Xoaqu铆n N煤帽ez de Couto, que fica desviado 300 metros da estrada de Pontevedra a Ourense e 100 do r铆o Tenoiro, pequeno afluente do L茅rez.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Debemos o co帽ecimento de iste novo eixemprar da arte rupestre galega, 么 noso amigo Xos茅 N煤帽ez B煤a, notabre literato e folklorista, quen andando na primaveira do 1925 pol-o val do baixo L茅rez a recolleitar romances, conselladas e c谩ntigas, ouv铆u falar de unha peneda sinalada por un viril e outras figuras, que acobillaba un tesouro. Desconfiando dende logo o Sr. N煤帽ez B煤a, cal poder铆a ser a verdadeira natureza de aquiles sinos, encami帽ouse axi帽a 么 pi帽eiral da Guiela, que era o lugar indicado, e despois de limpar de terra e de ouricelos unha peneda de gra, das moitas que al铆 afroran rente 么 chau, viu e calcou as gravuras que reproducimos na figura 1 [acompa帽谩base de ilustraci贸n].

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Ous茅rvanse na parte superior da 谩rea insculturada tres circos conc茅ntricos, moi esmorecidos n-alg煤s sitios, e por baixo de iles, unhas covi帽as. Por baixo e 芒 ezquerda, 贸llanse novos circos conc茅ntricos e, no fondo, unha combinaci贸n de li帽as circolais e de riscos reitos que saen dos tres circos m谩is interiores deb茅ndose facer notar tam茅n a espezal disposiz贸n da li帽a curva m谩is esterna, cuios cabos af谩stanse coma se quixeran inizar o comenzo de unha espiral…鈥.

Lido o contido do artigo, os de Capit谩n Gosende coliximos que, de ter 茅xito na nosa procura, o colectivo ver铆ase inmensamente honrado de figurar na intrahistoria do petr贸glifo a car贸n dos admirados Xos茅 N煤帽ez B煤a, Florentino Cuevillas e Ramiro Barros.

Petr贸glifo do pi帽eiral da Guiela (Tenorio) / foto Capit谩n Gosende

Legado de Xos茅 N煤帽ez B煤a, Cuevillas e Ramiro Barros

Xos茅 N煤帽ez B煤a, nado en Tenorio en 1897, e finado en La Plata (Arxentina) en 1981, foi un mestre, pol铆tico e escritor, v铆tima, como tantos outros intelectuais galegos e galeguistas, da represi贸n franquista. Para m谩is inri, o egrexio N煤帽ez B煤a 茅 un esquecido en terra propia. N煤帽ez B煤a era sobri帽o do ourens谩n Xoaqu铆n N煤帽ez de Couto (鈥1940), mestre e agrarista.

O tam茅n ourens谩n Florentino L贸pez Cuevillas (1886-1958) foi un c茅lebre historiador e escritor, membro das Irmandades da Fala e da Xeraci贸n N贸s, ao que se lle dedicou en 1968 o D铆a das Letras Galegas. Os seus estudos sobre arqueolox铆a inspiraron e seguen inspirando, neste eido, o labor de afeccionados e profesionais.聽O coet谩neo Ramiro Barros Justo 茅 un laborioso etnogr谩fo cotobad茅s, autor de magn铆ficas compilaci贸ns de vocabulario, fraseolox铆a e literatura de tradici贸n oral da Terra de Cotobade.

Detalle dos petr贸glifos / foto Capit谩n Gosende

脕s agachadas durante m谩is de cen anos

Estimulados polas credenciais dos encomendantes, acadamos a lomba do pi帽eiral da Guiela (forma afer茅tica e diminutiva do zo贸nimo 鈥渁guia鈥). O sol a铆nda esmechaba, polo que, de primeiras, escollemos para a rebusca o aves铆o do arboredo (pi帽eiros e eucaliptos) que medraba no m谩is peado daquel outeiro. As rochas obxecto de esculca, granito de gran groso, estaban cubertas de frouma e follarada, dificultando a nosa tarefa. Unha pista forestal atravesa o carrelo da cu铆帽a e, por se non abondase, o soterramento da conduci贸n do gas natural escachizara a pedreira, chimpando os cachotes pola ladeira abaixo.

Como 茅 costume, non desfalecemos. Transcorridas unhas horas, na soleira do luscofusco, acadamos unha zona cuxas 谩rbores foran talladas recentemente. Raiceiras e cota帽os esparex铆anse polo que antes fora pi帽eiral. O refugallo da corta ocultaba o chan lastrado. Desta, coidabamos abandonar o lugar coas mans baleiras.聽Por茅n, coa 煤ltima raiola, Alicia e Fortes foron quen de advertir por entre a ramallada e os moreos de serraduras un cornecho rochoso e, nel, algo que semellaba unha covi帽a.

Os compa帽eiros axi帽a reclamaron a presenza dos m谩is. Tras liberar a laxa da cuberta vexetal descomposta que a ocultaba, apareceu ante n贸s o gravado rupestre que, na primavera de 1925, atopara Xos茅 N煤帽ez B煤a e que, dende aquelas, permanecera oculto. Felicit谩monos efusivamente. O 鈥減etr贸glifo do pi帽eiral da Guiela鈥 xogara 谩s agachadelas durante case cen anos.

A cen metros do r铆o Tenorio

O art铆fice do gravado rupestre da Guiela escolleu, de entre os soportes que ti帽a ao seu dispor, unha laxa gran铆tica de perfil irregular que apenas sobresae do nivel do chan, pero que pos煤e a particularidade morfol贸xica do gran fino, unha caracter铆stica non compartida pola meirande parte das rochas das inmediaci贸ns. A superficie vis铆bel da laxa 茅 duns 6 m2.

O petr贸glifo do pi帽eiral da Guiela (hoxe desposu铆do dos pi帽eiros) local铆zase no lugar do R铆o Tenorio, parroquia de Tenorio (Cotobade). O pi帽eiral da Guiela era propiedade de Xoaqu铆n N煤帽ez de Couto, t铆o de Xos茅 N煤帽ez B煤a. A casa familiar do devandito sit煤ase a pouco m谩is de 350 m, cara ao nord茅s, do sitio arqueol贸xico, 谩 beira dereita da N-541, direcci贸n Cerdedo. A estaci贸n rupestre sit煤ase a uns cen metros a po帽ente do leito do r铆o Tenorio, afluente do r铆o L茅rez; e a uns 300 m, ao sueste, da estrema coa parroquia de Xeve (Santo Andr茅), debuxada polo curso do L茅rez.

Detalle dos petr贸glifos / foto Capit谩n Gosende

Catro gravados conc茅ntricos e catro agrupamentos de covi帽as

O gravado rupestre (coordenadas.- X: 535.756; Y: 4.700.933; alt. 85 m), felizmente redescuberto, componse na actualidade dunha combinaci贸n fermos铆sima de 4 elementos circulares conc茅ntricos con covi帽a central e 4 agrupamentos de covi帽as. O grao de desgaste das riscadelas 茅 alto.

O elemento circular meirande acada os 64 cm de di谩metro. Desprega 4 sucos circulares conc茅ntricos que arrodean unha pioca central de 15 cm de di谩metro, pouco profunda e de fondo plano. Tres sucos radiais parten en distintas direcci贸ns do centro da figura cara 谩 periferia. Na periferia do elemento contabilizamos outras catro covi帽as (de entre 6 e 4 cm).

O segundo dos elementos circulares acada os 57 cm de di谩metro. Desprega 3 sucos circulares conc茅ntricos que arrodean unha pioca central de 12 cm de di谩metro, pouco profunda e de fondo plano. Dous sucos radiais parten en distintas direcci贸ns do centro da figura cara 谩 periferia. O terceiro dos elementos circulares acada os 34 cm de di谩metro. Desprega 2 sucos circulares conc茅ntricos con pioca central de 11 cm de di谩metro, pouco profunda e de fondo plano.

Un suco radial parte do centro cara 谩 periferia. Este elemento circular as贸ciase cunha covi帽a exterior (8 cm). O cuarto dos elementos circulares acada os 13 cm de di谩metro con covi帽a central, despregando 1 suco circular conc茅ntrico. Probabelmente, durante os labores de talla do arboredo esta figura padeceu o impacto dun obxecto met谩lico.

Catro agrupamentos de covi帽as

Amais dos c铆rculos conc茅ntricos, o petr贸glifo tam茅n se comp贸n de 4 agrupamentos de covi帽as. Un dos agrupamentos consta de 5 covi帽as de pouca profundidade, cuxo di谩metro vai dos 12 aos 6 cm. Outro dos agrupamentos componse de 6 covi帽as pouco profundas, cuxo di谩metro vai dos 11 aos 6 cm. Outro dos agrupamentos consta de 5 covi帽as, cuxos di谩metros van dos 10 aos 7 cm. Neste conxunto, a covi帽a meirande tam茅n 茅 a m谩is fonda.

Detalle dos petr贸glifos / foto Capit谩n Gosende

Unha das covi帽as presenta canle de desaugadoiro e un risco curvil铆neo acouta o agrupamento. O cuarto dos agrupamentos, tallado en pedra de gran groso, componse de 2 covi帽as pouco profundas de 10 e 8 cm. A铆nda de menor tama帽o, as concavidades do petr贸glifo da Guiela gardan semellanza coas labradas na Laxa das Filloeiras II (Pedre-Cerdedo).

Prudencia para as tarefas forestais

Satisfeitos polo labor cumprido, o colectivo Capit谩n Gosende recomenda moita prudencia 谩 hora de desenvolver naquel predio tarefas agr铆colas ou forestais, pois o emprego de maquinaria pesada pode danar de xeito irrepar谩bel esta bel铆sima mostra de arte rupestre da que, quizais, s贸 chegamos a atinxir unha pequena secci贸n.

No tocante 谩 mitolox铆a, perm铆tanme neste caso inferir que o 鈥渢esouro acubillado na peneda鈥 茅 o mesmo petr贸glifo. Ogall谩 o saibamos ben administrar.聽Agradec茅moslle a Ramiro Barros a suxestiva encarga, que permitiu non s贸 o achado dunha estaci贸n petrogl铆fica perdida, sen贸n entrenzar, a car贸n de N煤帽ez B煤a e Cuevillas, cen anos de etnograf铆a e arqueolox铆a en Cotobade.

Membros de Capit谩n Gosende a car贸n do petr贸glifo do pi帽eiral da Guiela (Tenorio) / foto Capit谩n Gosende

Escrito por

Profesor, investigador e etn贸logo

Pode que che interese...