fbpx
Santalla ou Santa Eulalia de B贸veda / Xunta.gal

A investigaci贸n que revoluciona o papel alto medieval do Reino de Galicia: Santalla de B贸veda puido influ铆r no prerrom谩nico asturiano

Tempo de lectura: 4 min.

Un equipo interdisciplinar das universidades da Coru帽a e Santiago de Compostela conseguiu determinar, a trav茅s dunha combinaci贸n de diferentes metodolox铆as arqueol贸xicas, xeol贸xicas e xeocronol贸xicas, as principais fases construtivas do monumento de Santalla de B贸veda (B贸veda, Lugo), unha das edificaci贸ns m谩is senlleiras e enigm谩ticas do noroeste peninsular.

Sobre a s煤a funci贸n e cronolox铆a existe un continuo debate entre expertos desde principios do s茅culo XX. Rebeca Blanco-Rotea, investigadora do Grupo de Investigaci贸n S铆ncrisis da Universidade de Santiago e directora arqueol贸xica do proxecto financiado pola Fundaci贸n Palarq, presentou este xoves as conclusi贸ns deste estudo interdisciplinar, pioneiro en Europa no seu alcance, no Museo Provincial de Lugo. Blanco-Rotea estivo acompa帽ada de Maite Ferreiro Tall贸n, vicepresidenta da Deputaci贸n de Lugo, Encarna Lago, Xerente da Rede Muse铆stica Provincial de Lugo e Aurelia Balseiro, directora do Museo Provincial de Lugo. Pola tarde, xunto ao coordinador do estudo cronol贸xico, Jorge Sanjurjo-S谩nchez, e outros membros do equipo impartir谩n unha charla explicando os resultados.

Unha nova lectura dun edificio singular

Desde a segunda d茅cada do s茅culo XX, o templo de Santalla de B贸veda ten sido obxecto de todo tipo de interpretaci贸ns hist贸ricas que tentaban explicar a singularidade e orixe dun monumento 煤nico no noroeste peninsular e con escasos paralelos en Europa occidental. Da relevancia do monumento d谩 conta que xa foi declarado Monumento Nacional en 1931 e Ben de Interese Cultural en 1996. A interpretaci贸n m谩is estendida sobre a s煤a funci贸n 茅 a de que se trata dun templo pag谩n de 茅poca romana, posteriormente reconvertido ao culto cristi谩n. A partir desta asociaci贸n de B贸veda cun espazo relixioso romano, t茅帽ense interpretado os seus elementos decorativos, como os frescos interiores ou os relevos da entrada, desde unha perspectiva da relixi贸n e mitolox铆a romanas.

As novas dataci贸ns permitiron determinar que o monumento en realidade pasou por tres fases principais. A fundaci贸n do edificio visible hoxe en d铆a corresponde 谩 茅poca romana baixo imperial (na segunda metade do s茅culo IV d. C.), na li帽a do argumentado por diversos investigadores ata hoxe.

Por茅n, as dataci贸ns obtidas tam茅n revelan que as famosas pinturas da b贸veda da aula subterr谩nea que sost茅n o edificio son ben posteriores 谩 茅poca romana. Realiz谩ronse no s茅culo VII, durante o dominio xerm谩nico de Gallaecia. Conv茅rtense, as铆, na m谩is destacada mostra da escasa pintura cristi谩 tardoantiga e altomedieval do noroeste peninsular e pode mesmo ser un precedente da pintura prerrom谩nica mural asturiana.

As construci贸ns

As dataci贸ns tam茅n sinalan que Santalla de B贸veda conta cunha importante fase de desenvolvemento altomedieval: a b贸veda da planta superior foi constru铆da entre os s茅culos X e XI, nun momento de especial desenvolvemento econ贸mico e pol铆tico do reino de Galicia. Esta cronolox铆a coincide con otras dataci贸ns obtidas en varias iglesias altomedievais galegas. Posteriormente a estas datas, produc铆ronse outras reformas e acci贸ns de mantemento no edificio.

Desde un punto de vista hist贸rico, os resultados deste proxecto de investigaci贸n abren novas inc贸gnitas e preguntas ao redor da construci贸n e reconstruci贸n de Santalla de B贸veda e a s煤a relaci贸n cos poderes e a relixiosidade da primeira Idade Media galega. Nese sentido, obrigan a repensar as orixes do edificio e a s煤a transformaci贸n.

Unha combinaci贸n de t茅cnicas pioneira

Os achados puideron ser realizados grazas a unha combinaci贸n de t茅cnicas do 谩mbito da Arqueolox铆a da Arquitectura: desde a lectura detallada dos paramentos realizada pola arque贸loga Rebeca Blanco-Rotea e o equipo da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e do Incipit-CSIC ata a an谩lise dos morteiros e material cer谩mico dos muros levado a cabo polo investigador Jorge Sanjurjo-S谩nchez, da Universidade da Coru帽a (UdC), ou o estudo petrogr谩fico por parte de David Freire-Lista da Universidade de Tr谩s-os-Montes e Alto Douro (UTAD) e do Centro de Geociencias da Universidade de Coimbra (CGeo).

Recolleuse a elevada cifra 25 mostras de morteiro e tixolos de diferentes puntos do monumento e dos restos conservados no Museo Provincial de Lugo da b贸veda central, hoxe desaparecida, no 2007 e 2020. As mostras dat谩ronse por Luminiscencia Opticamente Estimulada (OSL) e Termoluminiscencia (TL) no Instituto de Xeocronolox铆a da Universidade da Coru帽a. A OSL 茅 unha t茅cnica de an谩lise por luminiscencia que permite datar os 谩ridos dun morteiro sen necesidade de que exista materia org谩nica, como era imprescindible no 谩mbito da arqueolox铆a ata hai pouco tempo. A OSL permite co帽ecer cando o cuarzo que constit煤e o 谩rido dun morteiro estivo exposto 谩 luz do sol por 煤ltima vez, momento no cal com茅zase a contar o tempo de fabricaci贸n dese morteiro ou tixolo ata a actualidade.

As dataci贸ns das 煤ltimas mostraxes foron complementadas e contrastadas con outra t茅cnica xa m谩is co帽ecida: o Carbono 14, mais analizando dous tipos de materia: carb贸n e carbonato. A partir de carb贸ns localizados nos muros e da separaci贸n do 鈥榗arbonato arqueol贸xico鈥 dos morteiros, un laboratorio norteamericano externo, ICA (Florida), obtivo tam茅n dataci贸ns que constataron a coherencia dos resultados entre os dous tipos de mostras e os dous laboratorios. A metodolox铆a cient铆fica empregada e o volume de mostras analizado converten a Santalla de B贸veda nunha referencia internacional pioneira na combinaci贸n destas novas t茅cnicas de dataci贸n de edificios. As mostras de morteiro foron caracterizadas con microscop铆a 贸ptica de polarizaci贸n e difracci贸n de raios X, o que permitiu identificar os materiais utilizados en cada unha das fases construtivas.

Esta estratexia foi posible grazas 谩 obtenci贸n dunha axuda da Fundaci贸n Palarq que permitiu desenvolver o proxecto 鈥淐ronolog铆a de las iglesias altomedievales de Santalla de B贸veda y San Breixo de Ouvigo鈥 do que 茅 Investigador Principal Jorge Sanjurjo-S谩nchez, cuxa direcci贸n arqueol贸xica corresponde a Rebeca Blanco-Rotea, e no que participan Jos茅 Carlos S谩nchez Pardo (USC) e David Mart铆n Freire-Lista (UTAD e CGeo).

Investigadoras con ampla traxectoria

Rebeca Blanco-Rotea e investigadora posdoutoral da Universidade de Santiago de Compostela no Grupo de Investigaci贸n S铆ncrisis onde desenvolve actualmente o seu proxecto 鈥淎rquitecturas da paisaxe e do cambio鈥 financiado por unha Axuda de apoio 谩 etapa de formaci贸n posdoutoral da Xunta de Galicia 鈥 Modalidade B 2019.聽 Jorge Sanjurjo S谩nchez 茅 Profesor Titular da 脕rea de Xeodin谩mica Externa do Departamento de F铆sica e Ciencia da Terra e investigador do Instituto Universitario de Xeolox铆a “Isidro Parga Pondal” da Universidade da Coru帽a. 脡 responsable do Laboratorio de Dataci贸n por Luminiscencia da UDC.聽 David Mart铆n Freire-Lista 茅 investigador postdoutoral do Centro de Geociencias da Universidade de Coimbra (Portugal). Membro directivo da subcomisi贸n Heritage Stone pertencente 谩 Uni贸n Internacional de Ciencias Xeol贸xicas (IUGS) e a Asociaci贸n Internacional de Enxe帽ar铆a de Xeolox铆a e Medio Ambiente (IAEG).

Pode que che interese...