Do apuro á pausa: como mudou a percepción do tempo nos camiños a Compostela entre os séculos XI e XII
Que tempo habitaban os camiñantes da Idade Media cando se dirixían a Compostela? Esa é a pregunta que vertebra o libro Tempo e viaxe na compostela medieval do historiador Xosé M. Sánchez Sánchez, un estudo que se move entre a historia intelectual e a vida cotiá para describir como a noción do tempo cambia segundo a finalidade da viaxe e as condicións litúrxicas e materiais do culto xacobeo. O autor explícase con claridade: “A idea central do libro é que os individuos na Idade Media vivían cun concepto particular do tempo, que cambia coa propia época”, e faino tomando como laboratorio o itinerario devocional cara a ‘Santiago’ entre os séculos X e XIII.
Dous tempos para un mesmo destino
Un dos fíos máis suxestivos do volume é a distinción entre o tempo do orante e o tempo do peregrino. No primeiro caso, trátase da presenza ‘causa orationis’: quen se move “chegar para orar” diante do sepulcro atribuído ao Apóstolo percibe un tempo constrictivo, apremante, que cómpre apurar. O historiador resume así o patrón inicial: “vemos que veñen rápido, cunha viaxe que unicamente busca o rezo exclusivo diante dese sepulcro”.
Cousa ben distinta é o que acontece cando a viaxe se liturxiza e a presenza se define ‘causa peregrinationis’. Nese punto, o propio camiño convértese na oración: a bendición do báculo, da escarcela, das vieiras ou da cabaza nos templos de orixe sinala que cada xornada e cada detención forman parte dun acto devocional continuo. O tempo, daquela, “faise elástico” e deixa de esixir a carreira cara á meta: “non é necesario apurar tanto… porque, efectivamente, todo é unha oración”, sinala ‘Sánchez’.
O estudo localiza o pivote do cambio na segunda metade do século XI e, sobre todo, ao longo do século XII, en diálogo coa reforma gregoriana e cos novos marcos litúrxicos impulsados na sé compostelá. O autor subliña o papel do ‘Liber Sancti Iacobi’ —non só como compilación textual, senón como caderno de usos cotiáns— e da catedral románica como espazo que multiplica as posibilidades devocionais: máis capelas, itinerarios recoñecidos, cruces de consagración, portadas elocuentes, honras e obxectos sacros que organizan pausas e demoras.
Ese aumento da oferta ritual e espacial produce unha redistribución do tempo: a permanencia no templo, a repetición de cultos, as escalas obrigadas nos puntos sinalados polo devocionario xacobeo alongan o tempo de desempeño do peregrino. O destino segue a importar, pero a traxectoria deixa de ser unha simple marxe do desprazamento e pasa a configurarse como contexto espiritual. De aí a tese central: o viaxe importa; o ritmo da viaxe constrúe unha maneira de percibir o tempo.
Sánchez non busca o tempo teolóxico abstracto, senón o tempo vivido. Para o reconstruír, o libro opera con notariais, relatos de viaxe, pautas litúrxicas, pegadas materiais e arquitectónicas, e pequenas “pinceladas” dispersas que permiten sistematizar cambios e permanencias. É un traballo de micro-indicios: “tes que ir collendo as pinceladas de aquí, de alá… E con todo iso, cando temos un volume suficiente de información, lanzar hipóteses e construír coñecemento”, explica. A conclusión provisional é nidia: o tempo é un nos feitos, pero múltiple na percepción; non o determinan a procedencia social, o xénero ou a riqueza, senón a motivación devocional e o marco litúrxico que a sostén.
O autor asegura tamén que existen no presente pegadas destes ritmos, pero con matices, existindo só nalgúns fuxos vinculados á veneración xacobea, aínda que a cidade articula hoxe sensibilidades diversas, nas que peregrinación e turismo patrimonial conviven. O esencia., con todo, persiste para quen vén con fin espiritual: “o fluxo dun desprazamento que busca unha culminación oratoria… Continúa como un elemento capitalO.
A achega do libro insírese no ronsel dos estudos sobre os “tempos sociais” medievais, pero engade un catálogo privado para o caso compostelán: o tempo encollido do orante (século X, co referente temperán de ‘Gotescalco’) e o tempo estendido do peregrino (séculos XI-XII), modelados por ritos, camiños, sinais e edificios. A arquitectura da catedral, as portas e capiteis, os itinerarios intramuros e a mise en scène litúrxica acaban por ensinarlle ao individuo canto se pode demorar e onde.
O autor
‘Xosé M. Sánchez Sánchez’ é profesor axudante doutor na Área de Historia Medieval da ‘Universidade de Santiago de Compostela’. Foi profesor interino na ‘Universidade de Vigo’ (2018–2020) e director da Área de Documentación Medieval do ‘Arquivo-Biblioteca da Catedral de Santiago’ (2012–2022). Ese doble vencello á academia e ao mundo documental explica a capacidade do libro para coser fontes textuais, rituais e materiais nun relato sobre tempo, camiño e individuo.
