Entre o silencio e a dor, a historia dos cruceiros de meniños en Galicia

Os cruceiros de meniños son un dos escenarios máis elocuentes —e menos contados— da historia social galega do século XX. Ao pé destas cruces enterráronse bebés e nados mortos sen bautizar, fóra do adro e á marxe das exequias oficiais. A investigadora en antropoloxía e etnografía Nati Rey (Abuín – Rianxo, 1988) dedicouse a recompoñer este mapa íntimo da dor na comarca do Barbanza e, en particular, na Pobra do Caramiñal. O seu traballo sustentou a charla ‘Ritos da vida, ecos da morte: a fertilidade e a perda temperá nos cruceiros e na cultura popular’ na VIII Xornada de Divulgación sobre a Historia e a Cultura Pobrense.

“É unha cousa que nunca se acaba de investigar… Sempre hai máis que podes atopar e descubrir“, explica Rey, que sitúa a orixe da súa curiosidade no camiño escolar que facía ela de nena pola aldea de Abuín, onde pasaba xunto a cruces ás que as veciñas chamaban “dos meniños”. A expresión condensa unha realidade: os non bautizados non podían ser enterrados no cemiterio, polo que as nais e as familias procuraban espazos liminares: traseiras de adros, ruínas de capelas ou na propia base de certos cruceiros.

O que distingue estes lugares non é só a súa periferia xeográfica, senón tamén os sinais iconográficos: capiteis con anxos de facción triste, cruces gravadas no fuste, iniciais riscadas e marcas mínimas feitas “polas mulleres que alí enterraban os seus fillos”, como recolle a investigadora. A práctica realizábase de noite e en segredo, sen autorización eclesiástica, e protexendo a cova cunha lousa ou pedra para evitar que os animais se sentisen atraídos polo olor. Hai lembranzas moi duras que atravesan xeracións, recorda Rey: “cans ou raposos desenterrando corpos“, visións que acompañaron de por vida a quen as presenciou.

Pobreza, estigma e falta de atención médica

A primeira metade do século XX foi, para moitas aldeas, un tempo sen médico e sen garantías. Partos na casa ou na leira, porteiras —mulleres con experiencia pero sen hixiene nin formación—, infeccións e precariedade conforman o pano de fondo. Ao mesmo tempo, a moral vixente condenaba ás nais solteiras, multiplicando o silencio e a clandestinidade arredor da perda. Nese escenario, o bautismo de urxencia converteuse en táboa de salvación simbólica: “Houbo quen corría co neno ao cura cando xa non respiraba, dicíndolle que ía dormidiño”. Houbo algún caso no que o propio pai abría unha lápida para conseguir que o meniño descansase “preto de Deus”.

Segundo Rey, o costume esmorece a partir dos anos 50 ou 60 por dúas vías: a mellora da asistencia sanitaria e a apertura pastoral, coa extensión de bautismos de emerxencia por calquera fregués ante risco de morte. O Código de Dereito Canónico de 1983 consolidaría a práctica de permitir exequias e enterramento para nenos cuxos pais desexaban bautizalos, pechando de iure un ciclo que xa se estaba a pechar de facto. Algúns cruceiros seguen recibindo flores hoxe, como memorial colectivo dos non nomeados.

Ritos de fertilidade

A cartografía popular do Barbanza amosa itinerarios de desexo e protección arredor da fertilidade: O San Antoniño do Maño para “pedir mozo”; ir á nosa señora da Lanzada para recibir nove ondas no ventre e así procurar a fecundidade… O embarazo, era ocultado durante os primeiros meses, que eran os máis delicados e se afastaba das miradas das veciñas. Ademais, todo o proceso se enchía contrafeitizos: dentes de allo no pano, medallas bendicidas, evitar o mal de ollo, non pasar baixo tendais nin cordas para que o cordón umbilical non “se torcese”…

A celeridade do bautismo era vista como escudo principal. A nai, en corentena, non entraba no templo: os padriños levaban a criatura. No berce do meniño, confluían multitude de amuletos: escapularios, medalliñas, figas (ás veces retiradas polo cura por “profanas”). A protección ampliábase á casa: o gato negro como talismán —coas súas patas untadas e pasado nove veces baixo un banco para despois cortarlle o rabo—; ferraduras con sete cravos; e ‘caraveis do aire’ nos valados contra as meigas. “Na aldea, sempre había un gato negro; eu entendín despois por que moitos tiñan a punta do rabo cortada“, lembra a investigadora.

Entre os medos recorrentes unha vez nacía o meniño, destaca o ‘mal de aire’: unha forza invisible atribuída a vivos, mortos ou animais que deixaba os nenos febles, pálidos, con diarreas e choro miúdo (“miañar como gatiños”). A cura combinaba loureiros sen cortar, tellas novas e vidras, co meniño pasado nove veces sobre o lume de herbas, e cinzas que revelaban pelo da vaca ou do último defunto, o que obrigaba a ir ao cemiterio “devolverlle o aire” durante nove noites. O paso do funeral diante da casa activaba protocolos: erguer o neno da cama e recoller a roupa do tendal, para que o aire non se prendese.

As lombrigas, tan temidas, tratábanse con trobiscos recollidos en silencio, bendicidos por curandeiros ou co afumado de nove pólas de vimbio na lareira, prácticas que convivían cos primeiros xaropes médicos.

Infanticidio, abortos e o peso das penurias

A oralidade recollida por Rey non elude as historias máis dolorosas: abortos involuntarios e voluntarios, e episodios de infanticidio ligados á miseria e ao estigma relacionado con ser nai solteira. Noticias xudiciais de comezos do século XX rexistran casos onde o segredo veciñal foi regra e a denuncia, excepción. “Cando había un aborto, o normal era enterralo na corte; outras levábanos a ruínas de capelas ou a cruceiros“, narran estes informantes.

Os casos de infanticio eran principalmente de mulleres que estaban solteiras, pobres e na miseria. “Ter un fillo era unha carga que non podían soster”, conta Nati Rey. “Os veciños tapaban uns aos outros”.

O que queda hoxe

Os cruceiros dos meniños ou dos anxiños seguen aí: lixeiras cruces no fuste, caras de querubíns, pedras gastadas que gardan unha toponimia íntima… Algúns reciben flores “por todos os meniños que hai alí”. Outros agardan a quen sabe ler de noite co feixe da linterna, como recomenda Rey, porque “a luz rasante fai saír as letras que o sol agocha”.