Os mortos tamén contan a historia da cidade: paseando polos cemiterios da Coruña

Entre o rumor das ondas e o vento do mar, o cemiterio de San Amaro ergue as súas avenidas brancas sobre a beira atlántica. É un lugar de silencio e de beleza arquitectónica, pero tamén un arquivo da cidade. Alí repousan políticos e poetas, emigrantes e mariñeiros, vítimas da guerra e figuras da cultura galega. Cada panteón é un fragmento da historia da Coruña, que dende o século XIX aprendeu a afastar a morte das rúas e dos templos para outorgarlle un espazo propio, digno e hixiénico.

A creación de cemiterios extramuros foi unha das transformacións máis profundas do século XVIII. A Real Cédula de Carlos III, de 1787, prohibiu os enterramentos nas igrexas por razóns sanitarias e ordenou construír camposantos fóra dos núcleos urbanos. A Coruña, que daquela apenas saía das súas murallas, resistiuse uns anos á nova norma, mais a chegada das epidemias de febres e cólera fixo evidente a urxencia de mudar de costumes.

O primeiro cemiterio municipal, San Amaro, foi aprobado en 1812 e inaugurado oficialmente en 1813. Situado entón á beira do mar e lonxe do casco urbano, converteuse axiña no símbolo da modernidade e do progreso ilustrado. O deseño, con avenidas simétricas e panteóns familiares, respondía á estética neoclásica e á nova idea da morte como recordo público e non como segredo doméstico.

San Amaro, un cemiterio aberto ao mar e á historia

Erguido fronte ao océano, o Cemiterio de San Amaro non é só o máis antigo da Coruña, senón tamén un dos máis antigos de Europa e un dos máis belos do mundo, segundo a Asociación de Cemiterios Significativos de Europa (ASCE).

Situado nun terreo entón afastado da cidade e aberto ao mar, converteuse nun modelo de urbanismo funerario: avenidas simétricas, capela central e división por zonas relixiosas, civís e estranxeiras. Aquí, cada pedra conta unha historia e cada epitafio é unha páxina da memoria coruñesa.

Debaixo da pequena capela de San Amaro escóndese unha das pasaxes máis dramáticas da historia da cidade. En 1854, unha terrible epidemia de cólera arrasou A Coruña, matando a un terzo da poboación. As campás tocaban sen descanso a defuntos ata que as autoridades prohibiron os tañidos por medo ao pánico. Os enterros facíanse de noite, en segredo, e hai testemuños que falan de persoas soterradas vivas, confundidas coas vítimas da enfermidade.

A fosa común na que se depositaron centos de corpos permanece oculta baixo a capela ou, segundo outras fontes, baixo o chan da primeira explanada do cemiterio, onde máis tarde se deu sepultura a nenos —porque xa non se podía escavar en profundidade sen atopar restos humanos. Moitos foron enterrados envoltos en cal viva, sen nome nin lápida. Ese horror apenas deixou rastro nos documentos oficiais: a cidade tentou esquecer para evitar o peche do porto e do comercio.

Hoxe, ese espazo é un lugar de silencio absoluto. Os historiadores locais lembran que foi “o primeiro grande trauma colectivo da Coruña moderna”.

Entre as vítimas humildes soterradas en fosa común podería estar Conchita Picasso, a irmá pequena de Pablo Picasso. A familia do pintor viviu na Coruña entre 1891 e 1895, cando o pai, José Ruiz Blasco, impartía clases na Escola de Belas Artes. A morte da nena, con sete anos, vítima da difteria, marcou profundamente ao futuro artista.

Tumbas infantís no cemiterio de San Amaro / HdG

O mozo Pablo fixo entón unha promesa desesperada ante o altar: renunciaría á arte se a irmá se curaba. Ao non cumprirse o milagre, quedou para sempre gravado nel o sentimento de culpa, que plasmaría anos máis tarde no lenzo ‘Al final del camino’, onde contrapón dous enterros —un rico e outro pobre— conducidos ambos ao mesmo destino. Nunca se localizaron os restos da pequena Conchita, mais a tradición sitúa o seu enterramento xunto á entrada principal de San Amaro.

San Amaro é tamén un museo da historia social e política galega. O Monumento aos Mártires (1901) lembra os traballadores mortos na folga xeral do movemento obreiro galego; a Columna trenzada da Liberdade sinala o lugar onde repousaron, durante a Segunda Guerra Mundial, os aviadores alemáns abatidos na costa galega; e outro memorial, máis recente, honra as vítimas do voo 118 de Aviaco, que se estrelou en 1973 en Montrove, provocando a maior traxedia aérea da historia de Galicia.

En San Amaro tamén se instalaron símbolos que reflicten o paso das ideoloxías e das guerras: a fosa dos soldados marroquís que combateron co exército de Franco substituíu os enterramentos alemáns, mentres o panteón das vítimas do accidente aéreo lembra o sacrificio civil en tempos de paz.

Na súa parte civil, un bloque de nichos oculta un dos segredos máis escuros do camposanto: o antigo mausoleo nazi inaugurado o 9 de novembro de 1944 polo consulado alemán. Segundo documentou o historiador Jesús María Reiriz en La Coruña y la Segunda Guerra Mundial, acollía dezaseis sepulturas, entre elas as de oito tripulantes do submarino U-966, afundido en Estaca de Bares. A estrutura, decorada cunha águia da Luftwaffe e cruces gamadas, foi selada e esquecida despois de que os corpos fosen trasladados en 1982 ao cemiterio alemán de Cuacos de Yuste (Cáceres). A esvástica, semienterrada na maleza, aínda se adiviña, convertida en curiosidade macabra das visitas guiadas e en tema de debate político. “Algo coma iso non pode estar no noso cemiterio”, denunciou en 2009 Manuel Monge, da CRMH.

O ‘pequeno Xibraltar’ e outros segredos

Cemiterio irlandés da Coruña / HdG

Outra zona, a parcela británica, permanece pechada con chave baixo propiedade do goberno do Reino Unido. Nela descansan soldados caídos na batalla de Elviña (1809) e outros compatriotas protestantes. O cónsul británico é o único posuidor da chave, e por iso o lugar é coñecido entre os guías como ‘o pequeno Xibraltar da Coruña’.

As lendas multiplícanse: dise que os nichos dos alcaldes Alfonso Molina e Linares Rivas están comunicados, e que Juana de Vega, a liberal coruñesa que foi camareira maior de Isabel II, descansa co corazón do seu marido, o xeneral Espoz y Mina, depositado nunha urna de ébano e prata dentro do seu ataúde.

Hai epitafios que son toda unha declaración de principios: un sepelio que inclúe o escudo do Deportivo da Coruña; outro, cheo de dor, acusa directamente aos médicos da morte da nai do autor: “Torturada e morta pola medicina. A sangue dos mártires caerá sobre eles.”

E tampouco faltan historias heroicas, como a do neno Juan Fernández Darriba, que morreu en 1896 ao salvar da auga a unha compañeira pequena. Un século despois, os descendentes da nena seguen levando flores á súa tumba.

O Xardín de San Carlos: a tumba que miraba a Inglaterra

Moito antes de San Amaro, outro espazo coruñés ligou o seu nome á morte e á memoria. O Xardín de San Carlos, na Cidade Vella, acolle desde 1830 a tumba do xeneral británico Sir John Moore, morto durante a batalla da Coruña en 1809, na chamada Guerra da Independencia.

O xardín, levantado sobre unha antiga fortaleza, converteuse axiña nun dos primeiros lugares de peregrinación romántica de Galicia. O epitafio, redactado por Charles Wolfe, e a súa localización fronte ao mar fixérono famoso entre viaxeiros e escritores. A tumba de Moore é hoxe o símbolo dunha Coruña cosmopolita, entre o heroísmo e a melancolía.

O cemiterio musulmán de Punta Herminia

Pouco coñecido, pero de enorme valor histórico, é o chamado Cemiterio Moro, situado nas proximidades da Torre de Hércules. Creouse en 1936 para dar sepultura a soldados marroquís das tropas franquistas falecidos nos hospitais coruñeses. Durante décadas permaneceu abandonado, ata que a súa memoria foi recuperada e o lugar transformado na actual Casa das Palabras, un espazo cultural e educativo. O enclave é hoxe un símbolo de reconciliación e un recordatorio das feridas coloniais da guerra.

Cemiterio Moro da Coruña / Concello da Coruña

As parroquias esquecidas: Oza, Elviña e Visma

Xa fóra do centro da cidade, os cemiterios parroquiais de Oza e Elviña gardan testemuñas humildes e valiosas. O de Santa Mariña de Oza conserva panteóns do XIX e pequenas esculturas de canteiros locais, mentres que o de San Vicenzo de Elviña amosa lápidas que se remontan a 1607. Alí, a poucos metros do lugar onde se libraron combates da batalla de 1809, repousan veciños que viviron aquel episodio.

Estes camposantos, de dimensión parroquial, amosan a transición entre o mundo rural e a cidade en expansión, e son tamén arquivos da vida cotiá: apelidos, profesións, migracións, todo un retrato da Coruña popular.

Da morte relixiosa á memoria democrática, o percorrido polos cemiterios coruñeses é tamén unha viaxe pola idea de cidade. Unha cidade que foi porto militar e industrial, cosmopolita e laica, e que hoxe mira os seus cemiterios como parte do seu patrimonio cultural.

A visita a San Amaro, ao Xardín de San Carlos ou ao pequeno cemiterio musulmán de Punta Herminia é, en realidade, unha forma de comprender mellor a Coruña viva. Porque como di un dos carteis da ASCE (Association of Significant Cemeteries of Europe) na entrada do cemiterio, “as cidades viven tamén nos seus mortos”.