Patrimonio en perigo: Galicia suma catro novos bens á Lista Roja de Hispania Nostra

Galicia engade catro nomes máis á Lista Roja de Hispania Nostra, o rexistro de bens patrimoniais en risco de desaparición que pretende chamar a atención sobre o abandono e a necesidade urxente de protección do noso legado histórico. Nesta ocasión, a alarma chega dende a provincia de Ourense e dende A Pobra do Caramiñal na Coruña, con catro exemplos que ilustran a diversidade —e tamén a fraxilidade— do patrimonio galego: as Escolas Pías de Riobó, o pombal da reitoral de Santa María do Xobre, a Torre do Olivar e a Casa da encomenda de Beade.

Dende o ano 2007, a Lista Roja funciona como unha ferramenta de participación social aberta: calquera persoa pode propoñer a inclusión dun ben cando considere que está en perigo. O Comité Científico de Hispania Nostra avalía cada caso e, se se confirma un risco real de deterioro ou perda dos valores patrimoniais, o ben pasa a formar parte da lista. O obxectivo non é outro que visibilizar a ameaza e fomentar que as administracións e a cidadanía actúen antes de que sexa demasiado tarde.

As Escolas Pías de Riobó: a educación ilustrada en ruínas

As Escolas Pías de Riobó / Hispania Nostra

En pleno corazón do concello de Cenlle, na parroquia de San Miguel de Osmo, ergúense —ou máis ben resisten— as Escolas Pías de Riobó, dous edificios que no seu día simbolizaron o compromiso coa educación rural. Foron fundadas en 1780 por Bernardino de Prado y Ulloa, canónigo da Catedral de Santiago e dono do pazo de Riobó, quen decidiu crear unha fundación destinada a formar nenos e nenas das aldeas de Riobó, Anllo, Osmo, Navío e outras da contorna.

A iniciativa era avanzada para o seu tempo: dúas escolas separadas, unha para nenas e outra para nenos, con amplas aulas, boa cantería e balcóns de forxa. A de nenos conserva aínda unha inscrición barroca co ano da súa fundación, e outra reforma posterior, de 1915, testemuña o seu longo uso. Hoxe, porén, aquel símbolo de progreso está reducido a dúas estruturas feridas polo abandono: teitos danados, forxados caídos, madeira podrecida e vexetación que avanza sobre as fachadas. Mesmo se produciron roubos, como o dos pasamanos de fundición da escaleira principal.

O comité de Hispania Nostra non dubidou en incluílas na súa lista: a ruína é xeralizada e o risco de colapso, real. A súa recuperación esixirá un proxecto de restauración ambicioso que devolva á vida un dos escasos exemplos de arquitectura educativa do século XVIII en Galicia.

O pombal de Xobre: cando o abandono cala nas pedras

O Pombal de Xobre / Hispania Nostra

Na Pobra do Caramiñal, o pombal da reitoral de Santa María do Xobre é outro exemplo de arquitectura tradicional que agoniza. Construído en 1758, no contexto da reedificación barroca da reitoral, este pequeno edificio circular con cuberta cónica de tella curva formaba parte dun conxunto de uso agrícola vinculado á aristocracia eclesiástica da zona.

Durante séculos, o pombal serviu como símbolo de prestixio e de autosuficiencia. A súa cornixa saliente, pensada para que as pombas pousasen, segue visible, pero o resto da estrutura ameaza con esborrallarse. Parte do teito desapareceu e a maleza medra libre entre as xuntas da mampostería.

A súa inclusión na Lista Roja supón, ademais, un toque de atención sobre o patrimonio rural, o máis vulnerable e, moitas veces, o menos protexido. A falta de uso e a ausencia de mantemento deixan en perigo un elemento que forma parte da memoria agraria e relixiosa da comarca do Barbanza.

Torre do Olivar: unha fortaleza esquecida no Ribeiro

Torre do Olivar / Hispania Nostra

A terceira incorporación procede de Toén, tamén en Ourense, onde a Torre do Olivar ergue os seus restos sobre unha paisaxe de viñedos. Construída entre os séculos XV e XVI, pertencía ao cabaleiro Gonzalo de Puga, enterrado na igrexa de San Francisco de Ourense, e servía tanto de residencia como de punto de vixilancia nas rutas que conectaban a cidade coa costa e co norte da provincia.

A torre formaba parte dunha casa forte rodeada por murallas, cortes, adegas e palleiras. A súa sólida estrutura de mampostería remataba cunha cornixa ornamentada con pináculos de bólas, e no acceso podían verse tres escudos nobiliarios coa heráldica dos Puga.

Pero do esplendor apenas queda nada. A construción está en ruína, moitas pedras foron reaproveitadas na edificación do veciño pazo do Olivar, e o recinto foi alterado con muros metálicos e ventás modernas. O que hoxe sobrevive é unha sombra do que foi, sen protección legal específica e sen plans de conservación. Hispania Nostra alertou de que, sen unha intervención urxente, podería perderse para sempre un exemplo singular das antigas torres nobiliarias do Ribeiro.

A Casa da encomenda de Beade: o esplendor perdido da Orde de Xérusalén

A Casa da encomenda de Beade / Hispania Nostra

Tamén en Ourense, no municipio de Ribadavia, outra construción de valor histórico languidece entre os escombros: a Casa da encomenda de Beade, pertencente á antiga Orde de Xérusalén. Os escudos que aínda se conservan —coas cruces de Malta e os blasones de Frey Ares López Fandiño de Goyanes, comendador de Ribadavia e Paradinas entre 1495 e 1533— testemuñan o poder económico e relixioso que a Orde tivo na zona durante a Idade Media.

O edificio, de planta rectangular e cuberta a dúas augas, abre cara ao atrio da igrexa de Beade cunha fermosa portada plateresca decorada con motivos vexetais e coroada por tres escudos. No interior, había lagares, adegas e restos de artesonados policromados. Parte da fachada e os escudos están recoñecidos como Ben de Interese Cultural, pero iso non foi suficiente para garantir a súa conservación: o tellado e os forxados de madeira caeron, os muros despréndense e a vexetación cobre o que queda.

O caso de Beade é paradigmático: un ben protexido pola lei, pero abandonado na práctica. A súa inclusión na Lista Roja busca precisamente visibilizar esa contradición e lembrar que a protección legal non serve de nada se non vai acompañada dun plan de mantemento e restauración efectivo.

Unha chamada á acción colectiva

Estes catro bens —educativos, relixiosos, nobiliarios e militares— pertencen a épocas e funcións diferentes, pero comparten unha mesma realidade: o abandono e a falta de intervención. Hispania Nostra insiste en que a conservación do patrimonio non pode depender só das administracións, senón que debe ser un compromiso de toda a sociedade.

A Lista Roja non é un inventario de ruínas, senón unha chamada á responsabilidade. Cada elemento engadido é unha historia que podería perderse, un fragmento de memoria que Galicia non pode permitirse esquecer. Se o patrimonio nos une, como di a propia organización, é tempo de unirse tamén para salvalo.