A memoria patrimonial das estradas: máis de medio centenar de gasolineiras abandonadas en Galicia

A paisaxe viaria galega garda siluetas de formigón, cubertas de chapa e illas de surtidores que quedaron sen voz. Na comarca de Bergantiños e contorna, nomes como Buño, Cances, A Lagoa (Vimianzo) ou Anxeriz son os de localidades que forman parte dese catálogo de estacións clausuradas que aínda permanecen ao pé da estrada, algunhas empapeladas de grafitis e outras empregadas como aparcadoiros improvisados.

Segundo recollen algúns medios, a dinámica cambiou coas novas conexións, e isto tamén nos fala da historia das nosas estradas: instalacións moi utilizadas no pasado acusaron a apertura de vías alternativas e a reordenación do tráfico, mentres outras aínda resisten por fidelidade da clientela ou por atoparse en nodos con múltiples accesos.

Non todo é declive. En Bértoa houbo reactivación tras anos de abandono, e a gasolineira da rúa Poñente amosa movemento para unha posible reapertura, mais o balance xeral en Galicia deixa unha cifra elocuente: 59 peches documentados (A Coruña 24, Pontevedra 22, Lugo 9 e Ourense 4), segundo o rexistro gráfico e descritivo recompilado por Julio César López Vázquez (Bazarra), presidente da Asociación de Estacións de Servizo da Coruña e vicepresidente da Federación Galega de Estacións de Servizo (FEGAES), xunto a compañeiros do sector.

O propio Julio Bazarra, que tamén é directivo en entidades estatais do sector, sintetiza tres grandes eixos que explican parte do fenómeno.

Por un lado, pon de manifesto os cambios normativos e de mercado: a partir de 1980 simplificouse a apertura de estacións e reducíronse distancias mínimas e en 1992 rematou o monopolio de Campsa, abrindo un mercado moito máis competitivo. A marxe real por litro é estreita —gravada por impostos e custos fixos (persoal, mantemento, subministración eléctrica e de auga, seguridade e control ambiental)—, de modo que as estacións sen estudo de demanda (IMD) suficiente non cadran números. Exemplos como O Empalme (Tordoia) ou E.S. A Castriz (Santa Comba) ilustran ese límite.

Por outro lado, fálanos tamén de xestión e modelo de servizo: houbo empresariado que non profesionalizou cadros nin diversificou (tenda, lavandería, lavado, servizos loxísticos), mentres a competencia apostaba por perfís autoservizo/low-cost e por retail ampliado. Algunhas estacións do centro de Carballo pecharon longas tempadas; unha desapareceu e dúas sobreviviron alugadas a novos xestores que mudaron o modelo. A frase feita no gremio —”eu gasolinero, non tendeiro“— resume esa resistencia ao cambio que, segundo Bazarra, pasou factura.

Finalmente, menciona as dimensión e localizacións destas gasolineiras: unidades de subministración mínimas (un só surtidor) quedaron obsoletas onde a clientela esixiu aseos, aire e auga. No extremo contrario, as macroestacións sobredimensionadas en contornos rurais non cubriron custos. Cita As Travesas (Carral) ou a E.S. A Lagoa (Vimianzo) como exemplos de instalacións excesivas para a demanda.

A isto engádense contratos de subministración en exclusiva moi longos (máis de 25 anos) asinados ao fío da fin do monopolio, que hoxe impiden renegociacións adaptadas á conxuntura. Entre os casos afectados, Buño e unha estación de Ordes na N-550 figuran como paradigmáticos.

O impacto das novas vías e a perda de grandes clientes

A apertura de autovías e corredores muda fluxos e hábitos de parada. O que foi negocio próspero pode caer en poucos anos se a nova traza desvia o tráfico e invisibiliza a área de servizo. Montesalgueiro (Aranga, na N-VI) aparece nos relatos sectoriais como símbolo desa viraxe. Ao tempo, frotas de transporte, empresas de reparto e explotacións agropecuarias —antes clientes cativos— instalan depósitos propios e compran directamente aos operadores, reducindo ventas a pé de pista. A E.S. A Raña non soportou a perda dese consumo intensivo.

Determinadas decisións agravaron situacións límite. A obrigatoriedade de mantemento de servizo 24/7 en marzo de 2020 —con mobilidade restrinxida— acabou co peche da E.S. de Celas de Peiro (Culleredo). E o desconto de 20 céntimos por litro pola guerra de Ucraína, que as gasolineiras tiveron que adiantar ata recibir o reembolso, provocou baixas como Páramos (Santa Comba) e Guitiriz. “Estaban tan descapitalizadas que non eran capaces de adiantar os 20 céntimos“, explica Bazarra, quen alerta doutra fronte: a adaptación a sistemas de control e facturación máis esixentes pode tensionar pequenos negocios con escasa conectividade.

Un mapa para non esquecer a historia ás beiras das estradas

Mentres o mercado cambia, hai quen documenta o pasado recente. Xosé Luis Martínez, aficionado das estradas e autor do blogue Carreteras en Galicia, elaborou un mapa colaborativo con tres categorías: ‘Gasolineiras abandonadas’, ‘Surtidores’ e ‘Gasolineiras desaparecidas’. “Quixen ir máis alá”, explica: “fixen o mapa para dar a coñecer este patrimonio que había nas estradas“. O traballo incorpora peches recentes xunto a vestixios moi antigos —como unha estación desaparecida na Coruña, na zona de Catro Camiños, hoxe substituída por edificios— e axuda a ler épocas: a explosión de aperturas, a mudanza de traxectos coas autovías e a deriva cara ás áreas de servizo.

No curto e medio prazo, o sector recolócase entre estacións autoservizo sen persoal e áreas multienerxéticas. “Prevense moitísimos peches“, admite Bazarra, que debuxa un escenario no que as estacións integren ata 13 produtos: cargas eléctricas (rápidas e lentas), varios gases, hidróxeno —”primero para pesados“— e combustibles con emisións netas cero. Sobre a cota do coche eléctrico, opina que non superará arredor do 20% porque moitas recargas terán lugar na casa. En paralelo, alerta do risco de baleirar o mapa de servizos no rural: “Meter usuarios vulnerables —motos ou microcoches— en cabeceiras de comarca con tráficos densos non é o máis axeitado“. Neste senso, as asociacións promoven que as estacións que quedan sexan puntos de servizo comunitario (tenda, operacións bancarias básicas, desfibriladores…), co obxectivo de manter actividade e utilidade social.

Unha historia con final aberto

A foto fixa de hoxe amosa surtidores abandonados, naves baleiras e marquesiñas oxidadas en moitas estradas secundarias. Porén, tamén hai reaperturas puntuais e novos formatos que compiten en prezo e servizos. Entre cifras como 59 peches en Galicia e 33 estacións activas na comarca de referencia, a reconversión seguirá marcando quen queda e como queda. Se algunhas instalacións non puideron cos custos nin co tamaño, outras estarán chamadas a compactar servizos, innovar no mix enerxético e anclarse ao territorio. O mapa cidadán e os rexistros do sector deixan constancia do que xa foi. O que suceda a partir de agora dependerá da capacidade de adaptación e da atención ao rural, onde unha gasolineira pode ser moito máis ca un punto de repostaxe.