Alba Rodríguez Saavedra: “Necesitamos traducir a Ruth Matilda Anderson ao galego: é o noso patrimonio e foinos furtado durante décadas”

A tradutora e investigadora Alba Rodríguez Saavedra, integrante do Grupo de Investigación en Tradución e Paratradución (T&P) da Universidade de Vigo, leva anos reivindicando o papel esquecido de Ruth Matilda Anderson como autora e tradutora. Ademais de analizar o tratamento das mulleres invisibilizadas no sistema literario galego, Rodríguez é tamén a primeira persoa que verteu ao galego textos da investigadora norteamericana, cuxo libro Gallegan Provinces of Spain: Pontevedra and La Coruña (1939) segue inédito na nosa lingua. Nesta conversa, explica por que a obra de Anderson foi marxinada, que mirada ofrece sobre Galicia e que significa hoxe recuperala.

Ruth Matilda Anderson / Museo de Pontevedra

A figura de Ruth Matilda Anderson é hoxe máis coñecida pola súa fotografía que pola súa obra escrita. Que é o que máis che interesou dela?

A persoa que máis sabe dela é Patrick Lenaghan, da Hispanic Society of America. O que eu fixen foi procurar esa parte que sempre temos máis esquecida, a súa obra escrita. Iso é o que me interesou: a súa faceta como autora, como investigadora e como tradutora, que adoita quedar nas sombras.

Ti investigas a tradución de mulleres invisibilizadas no sistema literario galego. Como chegaches a Ruth Matilda Anderson?

Foi un camiño longo, con pausas e retornos. Todo comezou en 2008, cando Fundación e a Hispanic Society of America asinaron un acordo para elaborar un libro inédito sobre o traballo de Anderson en Galicia e organizar unha exposición itinerante. Eu, como tradutora e editora técnica, traballei con Laura Gómez Lorenzo na parte textual, acordando co museo as traducións ao galego e ao castelán e revisando o catálogo. Aquel foi o meu primeiro contacto e, de feito, permitiume ser a primeira persoa que traduciu a Ruth Matilda Anderson ao galego.

Fotografía de Ruth Matilda Anderson

Sorprende que unha figura tan importante para Galicia non teña o seu libro traducido.

Exacto. O seu libro aínda non está traducido. O que temos son fragmentos das súas notas de campo e algúns textos que ela mesma desbotou porque buscaba unha perfección absoluta. Esa esixencia explica tamén o lapso de trece anos entre o final da súa estadía en Galicia e a publicación da monografía Pontevedra and La Coruña. Todo indica, ademais, que tiña en mente unha segunda parte, Ourense and Lugo, que nunca chegou a publicar. Non tería sentido deixar sen contextualizar todas esas fotografías e documentación de testemuños. Ao por que nunca se chegou a realizar ese segundo volume, non teño explicación. Nin sequera a Hispanic Society conserva información concluínte. Pero é certo que resulta incrible que unha obra desa magnitude estivese ausente tanto tempo do noso sistema cultural. Durante a ditadura franquista é comprensible: falamos dun réxime patriarcal no que as mulleres quedaron reducidas a un papel secundario. E Ruth Matilda era fotógrafa, ensaísta, etnógrafa e tradutora, e ademais estudaba mulleres. Non tiña espazo posible nese contexto.

Quizais esa condición feminina tamén influíu no modo en que se valorou o seu traballo.

Si, e o curioso é que nunca se insistiu dabondo niso. As mulleres que aparecen nas súas imaxes son innegables, están aí, pero só recentemente se puxo o foco na súa presenza. Durante anos criticóuselle certo estereotipismo, cando en realidade respondía a unha intención documental clara. Podemos preguntarnos: ¿hai algo na nosa produción cultural que non sexa intencionado?

As súas fotografías foron un encargo da Hispanic Society. Que lle pediran exactamente?
O seu xefe, Archer Milton Huntington, encargoulle retratar o mundo rural galego antes de que a modernización fixese desaparecer aquela realidade. A súa misión era recoller e investigar todo o que estivese a piques de perderse. Hai que lembrar que na Galicia dos anos vinte o 92% da poboación era rural. Polo tanto, se pretendía ser fiel á realidade, o resultado debía reflectir iso. As críticas de que representaba unha Galicia estereotipada non teñen moito sentido.

E esa mirada estaba inevitablemente condicionada pola súa formación e polo seu tempo. Ela tiña o seu sesgo, como o temos todas as persoas que escribimos. Pero chama a atención que a outros fotógrafos homes, como Jean Dieuzaide nos anos cincuenta, nunca se lles atribúa ese “estereotipo”, mentres que no caso dunha muller parece que se lle esixe máis neutralidade. Hai unha dobre vara de medir.

Centrémonos no texto. Que distingue as notas de Anderson das doutros viaxeiros da época?

Ese é o cerne da miña investigación. Anderson retrata sobre todo as mulleres e a infancia da Galicia da época. As súas informantes son mulleres rurais, e para interpretalas apoia o seu traballo en dúas figuras de autoridade tamén femininas: Rosalía de Castro e Emilia Pardo Bazán. O resultado é un retrato de Galicia en feminino plural. Mentres o canon galeguista da Xeración Nós construíra unha Galicia masculina, Anderson amplía ese marco e preséntanos outra realidade. A través das súas traducións de Rosalía mostra unha poeta activa, reivindicadora e combativa, moi afastada da imaxe da mater dolorosa que impuxo o canon. Iso, no ano 1939, era revolucionario.

Foi esquecida tamén como tradutora. Por que outras mulleres da súa época si entraron no canon e ela non?

Esa é a pregunta. Annette Meakin ou Catherine Gasquoine Hartley, por exemplo, están presentes nos estudos literarios galegos, e as súas obras foron editadas varias veces. E, con todo, Ruth Matilda, que viviu dezaoito meses en Galicia e fixo un auténtico traballo de campo, quedou fóra. E non era unha descoñecida: en 1938 xa se rexistraba unha tradución súa dun poema de Rosalía publicada pola Hispanic Society, un ano antes de Gallegan Provinces. O sistema sabía dela, pero ignorouna.

Porén, a obra Gallegan Provinces non me consta que tivese difusión cando se publicou, en 1939. Pensemos que era o ano da derrota da República e do inicio da longa noite franquista. Un tempo de desolación absoluta. Aínda así, é significativo que Castelao, que vivía daquela en Nova York, nunca mencionase o libro, malia ter relación coa Hispanic Society e coñecer a Anderson. Non podo afirmar que o fixese deliberadamente, pero resulta cando menos curioso.

Fotografía de Ruth Matilda Anderson

Logo si houbo referencias posteriores.

Si, nos anos cincuenta Felioe Cordero Carrete publicou unha recensión sobre Gallegan Provinces nos Cuadernos de Estudios del Instituto Padre Sarmiento, e Carvalho Calero tamén a cita na súa Historia da literatura galega contemporánea. Así que non era unha obra descoñecida, senón máis ben unha obra á que non se lle prestou atención, quizais porque colocaba no primeiro plano ás mulleres e á infancia e rompía coa imaxe canónica de Rosalía como nai abnegada e sufridora.

Ti definiches a Anderson como ‘tradutora das marxes’. A que marxes te refires?

A todas. Galicia é xa unha marxe dentro do contexto hispánico. Dentro dela, as mulleres son outra marxe, e dentro desas mulleres, a infancia é outra marxe máis. Anderson traduce sucesivas marxes, como se fosen bonecas rusas: unha dentro doutra, todas invisibilizadas.

Que pasará coa tradución ao galego de Gallegan Provinces of Spain? Hai interese institucional?

Sería un libro necesario e fundamental para o noso sistema. É o noso patrimonio e levamos décadas privadas del. Precisamos recuperalo para volver mirar de fronte esas vidas, esas formas de comprender o mundo que nos foron furtadas. Debemos reivindicar as mulleres que sostiveron Galicia e que Ruth Matilda fixo visibles. E, sobre todo, facelo tamén nos espazos onde máis se lles negou: o académico e o intelectual. É imperioso traducir ese libro ao galego, e deberían ser as institucións públicas as que asumisen esa tarefa.

A falta desa tradución tamén pode ter unha raíz ideolóxica?

Por suposto. Todo é ideolóxico. O meu estudo tamén se sostén niso. Pero agora que a figura de Ruth Matilda Anderson está a ser recoñecida e difundida, é o momento de superar esas resistencias e ofrecer ao país unha riqueza que é de todos e todas. Galicia necesita esa tradución. E necesita tamén mirar, por fin, as súas marxes.