Escavando foxas: a busca de tres guerrilleiros en Aranga que acaba destapando 15 corpos

A intervención realizada en 2019 no cemiterio de San Vicente de Fervenzas (Aranga) abriu unha das páxinas máis complexas da memoria democrática recente en Galicia. O que comezou como a procura de tres guerrilleiros da posguerra —Marcelino Rodríguez Fernández, José Doldán Don e Lisardo Freijo López, abatidos en xuño de 1946— rematou coa aparición de 15 persoas enterradas en catro foxas diferentes, incluídas dúas mulleres, cuxas identidades permanecen aínda sen confirmar.

O presidente da ARDF Desaparecidos e director da intervención, Santiago Carcas, reconstrúe agora aquel proceso, marcado pola falta de recursos, os indicios contraditorios e a inesperada magnitude dos achados.

Carcas sitúa a orixe do proxecto nun vínculo persoal co territorio: “A secretaria xeral da asociación é a miña parella e a súa nai tiña unha casa en Fervenzas”. Dende había anos participaba noutras exhumacións e, ao chegar á zona, contactaron con quen podían coñecer a historia oculta da contorna.

Así xurdiu a ligazón con Angelito Maceiras, concelleiro do PSOE, e con Santiago Fernández, veciño da zona. Ambos guiáronos polos lugares onde a tradición oral situaba foxas de represaliados: Fervenzas, Vilarraso, Santa Mariña de Lagostelle ou Ponte da Castellana. “En 2011 pedimos permisos á Xunta e fixemos unha prospección en tres foxas: Fervenzas, Vilarraso e San Vicente”, explica.

A investigación documental previa xa indicaba a presenza dos tres guerrilleiros, pero nada facía pensar que houbese máis vítimas no cemiterio.

A procura dun grupo concreto… e a aparición de moito máis

A intervención iniciouse coa intención de localizar os tres maquis, pero xa durante os primeiros días xurdiron voces que apuntaban a enterramentos máis amplos. Carcas lembra que “cando estabamos escavando apareceu xente que nos dicía que a foxa estaba atrás, ou nalgunha parte lateral. Era información contraditoria”. O propio párroco indicáralles unha zona distinta á sinalada pola prospección inicial.

Cando comezaron os traballos, o equipo deulle forma a unha hipótese máis complexa: “Calculamos catro enterramentos distintos, con diferentes profundidades e extensións”. A cronoloxía tamén variaba, situando os soterramentos nun arco entre 1946 e finais da década de 1940.

A escavación revelou outro problema maior: a foxa non estaba intacta.

Carcas detalla como, a partir dos anos 50, se autorizaron enterramentos de persoas sen recursos dentro do cemiterio, e en 1977 construíuse o novo camposanto, trasladándose restos do antigo. Ese proceso tivo un impacto directo sobre a foxa.

“Ao cavar para trasladar os enterramentos posteriores, picaron nos tres guerrilleiros e nos outros. Revolveron todos os ósos con pico e pala”, afirma. A consecuencia foi unha disposición caótica dos restos, que complicou extraordinariamente o traballo forense.

O estado dos ósos levou ao equipo a empregar criterios morfolóxicos estritos para recompoñer esqueletos parciais: “Tivemos que unificar cada cranio co seu fémur; o resto era moito máis difícil”.

As mulleres de Fervenzas

Entre as quince vítimas figuraban dúas mulleres. Un dos esqueletos presentaba un dos aspectos máis impactantes da escavación: “O cranio apareceu de pé, co orificio de entrada do proxectil perfectamente visible”, lembra o director. A peza conservaba tecido do tocado e dous pendentes.

Non existe documentación directa sobre quen podían ser, pero Carcas formula unha posibilidade: “Seguramente eran familiares ou mulleres que axudaban aos guerrilleiros. Moita xente que colaboraba tamén foi asasinada”.

A pesar de localizar os tres guerrilleiros no lugar onde indicaban os documentos de época —depositados en ataúdes, un enriba doutro—, as probas de ADN seguen pendentes.

“Hai un expediente na Deputación da Coruña dende hai seis ou sete meses. En principio van adiante, pero non nos volveron contestar”, explica Carcas. A alteración previa da foxa dificulta aínda máis obter perfís fiables.

A metodoloxía actual aposta por analizar molares e acetábulo, que conservan ADN máis estable ca os ósos longos, especialmente deteriorados pola acción dos picos durante os traslados do século XX.

Un dos elementos recorrentes no relato é a falta de recursos. A asociación desprazouse a Galicia “sen ningún tipo de axuda”, e os gastos —dende hospedaxe até caixas fúnebres— foron asumidos polos propios membros. A inhumación de 2022, que agrupou restos de tres foxas (Fervenzas, Vilarraso e Costa da Sal), tivo un custo entre 17.000 e 20.000 euros.

Algunhas administracións colaboraron parcialmente, mais con dificultades: “Apoio houbo, pero moi reducido. O material custara uns 11.000 euros e ao final devolvéronnos arredor de 6.000”.

O proceso viviu tamén episodios de incomprensión. Carcas lembra como algunhas persoas vían as exhumacións como unha “barbaridade”, temendo que se danase o cemiterio. Outras amosaron preocupación polo estado do terreo. Mais a actitude mudou co paso dos días: “O home que tiña medo de que quedase mal acabou vindo todos os días a falar connosco”, asegura o arqueólogo.

Os actos finais de dignificación reuniron pouca xente pola pequena dimensión da parroquia, pero a resposta posterior foi positiva: “Moitos transmitíronnos que estaban orgullosos do traballo feito”.

A memoria soterrada: catro fosas no mesmo cemiterio

A información recompilada polo equipo suxire que o cemiterio integrou varios enterramentos independentes, realizados en distintos momentos da represión da posguerra.

A posibilidade de novas fosas na contorna existe, mais non se investigaron por falta de permisos, ausencia de familiares solicitantes e carencia de financiamento. “O detector daba sinais nunha zona lateral onde podería haber entre catro e oito persoas, pero non puidemos intervir”, explica Carcas.

A inhumación final celebrouse en 2022, nun acto con música tradicional e poesías escritas polos responsables da asociación. A placa instalada no cemiterio teve que ser modificada por indicacións da Igrexa: non se aceptaban termos como fascismo ou asasinados. “Tivemos que cambiar o texto porque se negaban. Houbo incluso ameazas de que a destruisen”, relata.

Carcas sostén unha interpretación histórica propia da que é plenamente responsable —e así se reflicte como declaración textual da fonte— cando afirma que “a historia aínda non está sendo xusta coas vítimas e segue ocultando responsabilidades da represión tras o golpe de 1936”.

Nesta liña, defende que a represión inicial foi executada por estruturas políticas e paramilitares previas ao consolidado franquismo, e que a memoria pública debería incorporar con máis precisión esa complexidade.

A intervención de 2019 revelou unha realidade maior que a prevista: catro enterramentos, quince vítimas, ósos mesturados por décadas de obras, dúas mulleres anonimizadas e unha comunidade que comezou reticente e rematou recoñecendo o valor da súa propia memoria recuperada.

Para Carcas, o obxectivo está claro: “O importante era darlles un sitio digno e deixar testemuño”. A fosa de San Vicente de Fervenzas permanece hoxe como un exemplo singular dos retos que afrontan as exhumacións en Galicia: localización incerta, memoria fragmentada, alteracións posteriores, escaseza de medios e unha necesidade pendente —a identificación definitiva das vítimas— que continúa aberta.