Lingua, feminismo e ecoloxía nun adhesivo: a Transición galega a través das pegatinas

A historia da Transición galega tamén pode percorrerse cunha lupa pegada ao papel adhesivo. Esa é a aposta de Pegatas ao peito. Memoria democrática da Transición en Galicia, o volume editado polo Consello da Cultura Galega (CCG) que reconstrúe catro décadas de vida política e social a través das pegatinas que encheron rúas, carpetas e mobles dende finais dos anos setenta. A obra nace do fondo particular de Miguel Gutiérrez, coleccionista coruñés, e da interpretación histórica de Emilio Grandío, que converten un material pensado para ser efémero nun arquivo e nun relato de memoria democrática.

Cando Gutiérrez comezou a gardar aqueles adhesivos, non pensaba en arquivos nin en investigación. Sitúase no ano 1977, en plena eclosión da propaganda política: “Estamos a falar de que eu era un rapaz moi novo, o que pasa é que chama a atención todo este bruar de publicidade política, de propaganda…”. Non se limita aos adhesivos: incorpora tamén carteis e pasquíns, todo o que lle cae nas mans relacionado co novo escenario electoral.

A motivación é basicamente coleccionista. El mesmo admite que “o que menos pensas daquela é que poida ter, co paso do tempo, un valor histórico”. Pero, a diferenza de moita xente que tamén xuntou materiais, nunca se desfai deles. Gárdaos, revísaos e ordénaos. A perspectiva chega anos despois: “Conforme pasa o tempo, pasan quizais vinte anos, a partir de aí daste de conta de que o que conservas pode ter certo valor como documento histórico”.

Na lembranza do coleccionista pesa a intensidade daqueles anos. Define a época como un tempo no que “un mes parecía un ano” pola cantidade de acontecementos e de información que saía á luz. As campañas electorais multiplican a presenza de papel nas rúas: pegatinas, panfletos, cartaces pegados por todas partes. Os grandes partidos chegan a pagar rapaces para colocalos e repartilos nos buzóns. Todo é papel, porque aínda non hai outros medios.

Do caixón doméstico ao arquivo do CCG

Décadas despois, esa acumulación doméstica convértese nun proxecto institucional. Segundo explica Emilio Grandío, todo arrinca “coa colección particular de Miguel Gutiérrez”. Durante dous ou tres anos, un convenio co Consello da Cultura Galega permite dixitalizar, catalogar e poñer en valor o fondo galego que o coleccionista gardara. O obxectivo é dar acceso público a ese material, que agora está aberto en rede.

No proceso comproban que a parte máis voluminosa do fondo son precisamente as pegatinas. Grandío sinala que Gutiérrez “ten varios miles”. A partir de aí, o equipo do CCG e os autores deseñan un volume que non pretende ser un catálogo exhaustivo, senón unha lectura temática da Transición galega a través destes adhesivos.

Ao mesmo tempo, a propia experiencia do coleccionista revela o que se perdeu. Gutiérrez recalca que “somos moi poucos os que conservamos estes materiais”, e lembra como mudanzas, herdanzas e medos fixeron desaparecer moita documentación. O golpe de Estado de 1981 tivo un impacto directo: “O 23F fixo moito dano, porque moitísima xente tirou todo o que tiña. Se ti tiñas unha propaganda que se puidera tachar de comunista, tirábase ao lixo directamente”.

A este baleiro súmase a ausencia de arquivos internos en boa parte dos partidos galegos. O coleccionista pon unha excepción, “salvo UPG”, e lamenta que formacións como o PP (herdeiro de Alianza Popular) ou o PSOE non conten cun fondo propio sistemático dos seus materiais de propaganda en Galicia.

Pegatina portuguesa de recente incorporación á colección de Gutiérrez

Pegatina de Pontedeume de recente incorporación á colección de Gutiérrez

Pegatina de Mugardos de recente incorporación á colección de Gutiérrez

Un soporte barato, directo e accesible

O libro propón mirar a Transición dende un soporte considerado secundario. Grandío insiste en que se trata de “materiais moi baratos, non destinados a perdurar”, teóricamente desbotables. Precisamente por iso resulta chamativo que sigan presentes: “O curioso é que o que era efémero porque era barato, porque era moi doado de transmitir, foi utilizado por moita xente”, sobre todo por grupos e organizacións que non tiñan outros recursos.

Para o historiador, a pegatina é un medio de comunicación moi eficaz, cunha característica chave: obriga a condensar. A mensaxe, di, “ten que ser moi directa”, non hai espazo para longas explicacións, e iso dálle “un efecto moi estático” que entra con facilidade.

A facilidade técnica de produción permite que calquera grupo, por pequeno que fose, poida lanzar mensaxes ao espazo público. Eran o recurso natural de asociacións, colectivos ou sindicatos sen estrutura profesional.

Ademais da produción máis coidada, o fondo recolle moitas pezas “artesanais”, feitas a man ou en tiradas curtas, por seren baratas e accesibles. Esa espontaneidade dá hoxe moita información: deseños, lemas, símbolos e linguaxes que falan, non só das ideas, senón da cultura gráfica do momento.

Once capítulos para unha crónica visual da Transición galega

A partir desta materia prima, Pegatas ao peito organiza a Transición galega en once capítulos temáticos, dende a loita pola amnistía e a legalización dos partidos até os primeiros anos da autonomía. A estrutura vai da apertura política ao novo mapa institucional, pero tamén ás dimensións sociais e culturais do cambio.

Os primeiros bloques abordan o remate do franquismo e a chegada das eleccións. A pegatina aparece ligada ás mobilizacións pola amnistía, ás campañas pola legalización de siglas e ás primeiras citas coas urnas. No capítulo dedicado ás eleccións xerais e autonómicas, o adhesivo acompaña ese proceso de alfabetización política dunha sociedade que vota por primeira vez en democracia.

No ámbito local, a obra repara nas pegatas ligadas ao municipalismo democrático. Grandío chama a atención sobre unha propaganda moi sinxela, centrada en facer visible a existencia dunha candidatura: “En política local hai candidatos que ao mellor non contan nada do candidato, porque xa se sabe quen é; o que se difunde é chamar a atención de que este señor se presenta”. Son mensaxes moi concretas, co fin práctico de lembrar que hai unha papeleta nova ou un veciño que se incorpora á institución.

Outro bloque relevante é o que ten que ver coa construción da identidade colectiva. O volume recolle adhesivos sobre o Estatuto de autonomía, sobre aldraxes simbólicas e sobre a afirmación de Galicia como suxeito político. Un dos capítulos céntrase na tríade “terra, pobo, fala”, e aborda campañas pola normalización lingüística e pola galeguización do ensino e da vida pública.

Tamén ocupan un espazo destacado os movementos sociais: o mundo do traballo e o sindicalismo, as asociacións veciñais, as festas e o lecer organizado. Neste campo, as pegatinas non son só propaganda ideolóxica: funcionan como fórmula de financiamento de actividades. Grandío lembra a súa propia experiencia de estudante, cando as pegatas se vendían para sufragar viaxes ou festas, “igual que se vendía lotaría”.

Os últimos capítulos viran cara aos novos actores da época: ecoloxismo, movemento feminista, estudantado, campañas contra a mili, debates arredor da OTAN ou do 23F, e a aparición de discursos pacifistas. A través dos adhesivos reconstrúense campañas contra a enerxía nuclear, mobilizacións pola igualdade, chamadas á objeción de conciencia ou rexeitamentos da violencia.

Lingua galega, ecoloxismo e feminismo: trazos propios do país

Grandío destaca varios elementos que se poden ver nas pegatinas galegas. En primeiro lugar, o eixo ecoloxista: “Hai unha escolma moi interesante na perspectiva do ecoloxismo e unha mobilización social en torno á defensa do medio natural moi notable”, non limitada a un único conflito senón a un conxunto amplo de causas.

En segundo lugar, a lingua galega. As pegatas seleccionadas no libro amosan unha presenza maioritaria do galego, e o historiador reláciona isto coa procedencia ideolóxica do material: “Son maioritariamente do ámbito da esquerda, do ámbito progresista”. Nese terreo, a lingua convértese nun elemento central, “absolutamente fundamental para reafirmar e para defender a identidade do pobo”.

No tocante ao feminismo, Grandío subliña a forza das pegatinas sobre igualdade, dereitos reprodutivos ou matrimonio, especialmente entre finais dos setenta e comezos dos oitenta. Describe un movemento que xorde “dunha maneira moi espontánea, moi pouco arreglada”, a través de asociacións e agrupacións puntuais. A partir de 1978–1980, observa unha “paralización” relativa, cando boa parte desa militancia pasa a integrarse en organizacións políticas que buscan incorporar mulleres e contidos feministas ás súas estruturas.

Esta lectura encaixa coa idea de que a Transición foi, ao tempo, un período de mobilización intensa e de progresiva institucionalización. Grandío defíneo como un momento no que os partidos canalizan a enerxía social para construír o novo réxime democrático: “Non digo que non fora necesario facelo así, digo que é o que pasa”.

Un dos valores que o historiador lle atribúe ao material é a posibilidade de recuperar actores colectivos invisibilizados nos relatos máis estendidos. As pegatinas deixan rastro de grupos veciñais, asociacións feministas, colectivos estudantís ou plataformas puntuais que non chegaron a consolidar unha carreira institucional nin a ocupar espazo na gran política.

Grandío insiste en que moitas das persoas que aparecen detrás destes adhesivos “dedicaron parte dos seus esforzos a construír esta democracia”. Moitas non seguiron nas estruturas oficiais, nin quixeron facelo, porque a súa preferencia era a mobilización social. Para el, o material permite poñer en primeiro plano “grupos, agrupacións moi espontáneas, moi traballadoras, que estaban presentes na rúa” e que, doutro xeito, apenas aparecerían na historia.

Dende esta perspectiva, a lectura da Transición que propón o libro está afastada tanto das visións haxiográficas como das lecturas totalmente negativas. Grandío afirma que non comparte a imaxe dunha Transición construída por “homes extraordinarios” nin tampouco a visión dun fracaso absoluto. Prefire unha interpretación que combina planos políticos e sociais, na que a fortaleza da ditadura nos anos setenta convive cunha mobilización cidadá extensa.

A idea que lle gustaría que transmitisen as pegatinas no seu conxunto é clara: “Que foi obra de moita xente, non dos poucos. Que foi un esforzo colectivo, e que todas aquelas persoas pensaron en clave colectiva”. Na súa opinión, detrás deses lemas e debuxos hai unha convicción compartida de que “o futuro lles correspondía, pero lles correspondía traballando en colectivo para conseguir a democracia”.

Pegatas, identidade e presente: do poste ao portátil

A pegatina non desapareceu co tempo. Aínda que se utilice menos nalgúns ámbitos —por exemplo, en festas populares nas que antes servían tamén para conseguir cartos—, segue moi presente en contornas xuvenís. Para Grandío, hoxe vense “pegatinas todos os días” noutros soportes: nos ordenadores, nas libretas ou nos teléfonos. Se antes non había pantallas, as pegatas ocupaban cadernos e mobles; agora comparten espazo cos dispositivos dixitais.

O historiador subliña que non son só un medio de comunicación, senón tamén un instrumento de afirmación identitaria. Un adhesivo nun portátil ou nunha carpeta dá información sobre “de onde es, de que equipo de fútbol es, de que organización política ou sindicato”, e funciona como “reafirmación e visualización da túa propia identidade”.

Nesta continuidade ve algunha semellanza coas redes sociais: mensaxes curtas, moi visuais, que circulan con rapidez e que marcan pertenzas. A diferenza é que o adhesivo deixa unha pegada material que, medio século despois, pode dixitalizarse, catalogarse e reinterpretarse.