Da Habana a Santaballa: a asociación que puxo unha escola no mapa da Terra Chá
A comezos do século XX, parte da colectividade galega emigrada en Cuba e na Arxentina impulsou sociedades microterritoriais creadas para agrupar persoas naturais dun concello, dunha parroquia ou incluso dunha aldea. O obxectivo declarado destas entidades era actuar a distancia sobre as condicións de vida na Galicia de orixe, coa educación e a instrución como ferramentas para o progreso económico e social. Neste contexto, xurdiron asociacións instrutivas que financiaron centros educativos, materiais escolares e soldos de profesorado, contribuíndo a configurar unha primeira rede escolar galega sostida en gran medida por remesas e iniciativas da emigración.
Unha das experiencias máis documentadas dese movemento foi a Liga Santaballesa de Educación e Instrucción, fundada na cidade da Habana en outubro de 1907 por emigrantes vinculados á Terra Chá e a concellos como Vilalba, Trasparga, Xermade, Muras, Cospeito e Abadín. A primeira memoria social da entidade (1910) identifica como promotores iniciais Fermín Fraga Barros —que sería o primeiro secretario social—, Pedro Castro Bello, José Soto Cuba e Francisco Naseiro Castro. A estes sumáronse, entre outros, José Paz López (presidente fundacional), Domingo Airado, Joaquín Piñeiro, Agustín López Arias, os irmáns Antonio e Manuel Pardo Villarino, Clemente Teniente, José Hermida, Manuel Eymil Ladra, Ramón Ladra Arias, Ramón Carballido, Manuel Balsa, Rosendo Iglesias, Cosme Sacido e máis socios. En poucos meses, a sociedade chegou a contar con 160 asociados.
A acta fundacional da Liga Santaballesa fixou dende o inicio unha finalidade concreta: fundar un colexio en Santaballa e sostelo con cotas voluntarias e permanentes. A formulación aparece reflectida no documento de constitución, que recolle a vontade de crear “un Colegio de Instruccion Elemental y Superior para niños y adultos de ambos sexos”, financiado cos recursos achegados polos membros da colectividade.
A propia acta describe tamén un problema práctico: a inexistencia na parroquia dun edificio que reunise “condicións pedagóxicas”, polo que se autorizou á directiva a xestionar a adquisición dun terreo para levantar un inmoble novo “conforme aos modernos adiantos de ensino”, prevendo ademais que non se procedería á inauguración nin á contratación de profesorado ata que o edificio estivese “terminado totalmente”.
Na memoria dos primeiros traballos, asinada polo secretario Emilio Eymil, a entidade presentaba o seu estado social e económico con cifras e acordos concretos. Nese texto indícase que, tras unha primeira etapa de expansión, a sociedade contaba con 120 asociados (sen contar solicitudes de ingreso), dispuña dun terreo propio para a futura casa-escola e mantiña un capital en efectivo de 2.009,30 pesos en prata española máis 18 pesos ouro español, incluíndo os 800 pesos remitidos a Santaballa por acordo dunha xunta xeral.
A maquinaria asociativa: directivas, propaganda e coordinación con Galicia
A documentación conservada permite seguir a estrutura interna da entidade e a súa actividade ordinaria. Nas actas recóllese o nomeamento de xuntas directivas e dunha Comisión de Propaganda, así como a organización de xuntas xerais periódicas. A propia acta de constitución establecía a celebración dunha xunta ordinaria cada tres meses para informar da marcha do proxecto e do movemento de fondos.
Un elemento clave para levar o plan ao territorio foi a creación dunha delegación local en Santaballa —a Junta Administrativa— encargada de vixiar os traballos e o funcionamento da escola. Nos primeiros anos, esa xunta incluía nomes como Benito Prieto e Domingo Pérez Docampo, e a súa función encaixaba cunha idea central: a sociedade da Habana tomaba decisións e enviaba remesas, mentres que en Galicia unha estrutura estable seguía as obras e a actividade escolar.
A mobilización de recursos incluíu tamén a organización de actos para recadar fondos. Nas memorias aparece a referencia a unha función teatral con sociedades instrutivas “hermanas” e á súa convocatoria, así como a resultados económicos concretos (por exemplo, unha utilidade líquida recollida na documentación). Tamén se documenta a participación en estruturas de coordinación entre entidades, como a formación dun comité federativo orientado a arbitrar recursos mediante festas e espectáculos, e a fomentar relacións de convivencia entre sociedades.
A cronoloxía da escola principal da ‘Liga Santaballesa’ mostra unha transición gradual desde a planificación ata a execución. En 1912, unha asemblea aprobou iniciar as xestións para edificar unha escola no lugar de Feiranova, destinada a todo o alumnado da parroquia de San Pedro de Santaballa. O impulso financeiro decisivo chegou en 1914, cando a sociedade enviou, por medio de Agustín López —presidente da sociedade ‘Unión Villalbesa’, en viaxe por Galicia— a cantidade de 5.500 pesetas para iniciar a construción.
O edificio sería inaugurado en 1916 como centro de ensino primario e casa do mestre. A información dispoñible tamén indica que a sociedade mercara os terreos xa en 1909 (unha parcela de case 4.000 metros cadrados) e que as obras non comezaron ata 1914, coa participación dos veciños nos traballos. O custo total do inmoble foi de 27.885 pesetas.
Co paso do tempo, a entidade mandou cartos para a construción dunha nova escola no lugar de Fontepisón, e os edificios da súa propiedade mantivéronse economicamente desde a Habana ata a chegada da República, momento no que pasan a ser alugados polo Concello de Vilalba e mantidos como escolas nacionais.
Un edificio con usos múltiples e memoria material
A actual Escola da ‘Liga Santaballesa’, situada en Feiranova (San Pedro de Santaballa, Vilalba), conserva descricións arquitectónicas e de uso que axudan a entender o alcance do proxecto. Trátase dun inmoble de dúas plantas construído en cachotaría, con esquinais en cantaría e cuberta de lousa a catro augas. A fachada principal presenta un corpo central adiantado con unha escalinata e un frontón con pináculos, e incorpora unha placa coa lenda “Liga Santaballesa de Educación e Instrucción 1907 Habana 1916”. Hai tamén dúas placas conmemorativas: unha datada en 1929, dedicada á entidade promotora e aos socios fundadores, e outra de 1952 que menciona o presidente de honra, o crego D. Domingo Pérez Ocampo.
A distribución interior reflectía unha concepción práctica do centro: na planta baixa había dúas aulas, separadas para nenos e nenas; no andar superior situábanse un salón de reunións e a vivenda do mestre/a, con tres habitacións e cociña. O recinto incluía xardíns que funcionaban como espazo de recreo tanto escolar como social, e constan tamén servizos hixiénico-sanitarios.
En termos de continuidade, a escola mantívose en funcionamento como tal ata comezos da década de 1980. Tras a rehabilitación, o edificio acolle hoxe un centro sociocultural, un telecentro e un museo escolar onde se recrea unha aula da época inaugural con mobiliario e material orixinal.
A historia documental da entidade non se limita á fase fundacional e ao proxecto escolar. En 1931, a asociación pasa a denominarse ‘Sociedad Liga Santaballesa de Instrucción, Recreo y Beneficencia’. Os novos estatutos manteñen a atención á educación, pero incorporan de forma explícita a axuda mutua aos socios, definindo como fins “patrocinar la Educación e Instrucción” do alumnado en idade escolar na parroquia e contornos, e tamén o “Recreo y Socorro Benéfico” entre os asociados. O propio articulado prevía dúas vías para soster a instrución: pagar haberes de profesorado e aportar local, ou arrendar o edificio ao Concello de Vilalba para que establecese nel unha escola pública.
A seguinte gran viraxe aparece en setembro de 1938, cando se aproba un cambio de rumbo e a sociedade pasa a chamarse ‘Liga Santaballesa. Sociedad de Beneficencia y Protección Mutua’. Os estatutos de 1942 concretan os fins en termos de auxilio por enfermidade, falta de recursos, carencia de traballo ou inutilidade física, e tamén en fomentar a unión entre asociados para prestarse protección mutua. A mesma norma contempla, ademais, a organización de actos culturais e recreativos —conferencias, veladas, bailes— como vía para recadar fondos para a institución, unha liña que, segundo a información dispoñible, se mantén na actualidade.
Parte do valor histórico da ‘Liga Santaballesa’ reside na cantidade e variedade de documentación conservada. No Arquivo de Fondos do Consello da Cultura Galega figuran as actas de fundación (A Habana, 7 de outubro de 1907) e un facsimilar editado polo centenario (outubro de 2007), así como libros de actas de xuntas directivas (1917–1937; 1939–1947; eleccións e tomas de posesión de 1938 a 1971), actas de xuntas xerais de socios (1917–1938) e documentación específica de órganos como a Sección de Propaganda, o Comité de Damas e a Comisión de Festas (1930).
A isto súmanse regulamentos e estatutos de diferentes etapas (1907, 1917, 1926, 1931, 1942, 1970), libros de rexistro de socios —incluíndo socios contribuíntes e listaxes por anos— e documentación contable con balances de tesourería e recibos. As memorias sociais publicadas (por exemplo, a que abarca 1907–1909 e se edita en 1910, ou a de 1910–1915 publicada en 1916, entre outras) permiten reconstruír decisións, movementos de fondos, nomes de persoas implicadas e acordos de xuntas.
Hai tamén documentación referida ás actividades en Galicia: regulamentos internos do colexio (1917), contratación de mestre (1917), expedientes sobre a casa-escola de Fontepisón (1927–1931), inventarios de materiais educativos (curso 1948–49) e mesmo documentación vinculada ao panteón social da entidade no cemiterio vello de San Pedro de Santaballa (1931–33).
A información dispoñible sinala que, na actualidade, existe unha asociación cultural herdeira da antiga sociedade que leva por nome ‘Amigos da Liga Santaballesa’, dedicada a manter viva a memoria do proxecto entre a veciñanza e a programar actividades no edificio convertido en centro sociocultural e museo pedagóxico. A continuidade do uso comunitario do inmoble, xunto coa preservación documental, sitúa a ‘Liga Santaballesa’ como un exemplo da capacidade de organización da emigración galega e do seu impacto concreto no territorio: a creación dunha infraestrutura educativa, a súa sostibilidade durante décadas e a evolución estatutaria dunha entidade que, co paso do tempo, ampliou o seu foco cara a beneficencia e protección mutua sen perder a referencia ás orixes instrutivas.
