A longa viaxe de Ezequiel e Xeremías: das mans dos Franco ao Museo do Pobo Galego
As esculturas de Ezequiel e Xeremías, dúas figuras proféticas atribuídas ao Mestre Mateo e pertencentes á antiga fachada do Pórtico da Gloria, repousan xa no Museo do Pobo Galego tras unha das operacións de restitución patrimonial máis significativas das últimas décadas en Galicia. A súa chegada a Santiago, este luns, culmina un proceso xudicial que resolveu un enigma histórico, un conflito de titularidade e medio século de desaparición do dominio público.
As pezas viaxaron desde o Pazo de Meirás en dúas caixas construídas á medida, seguindo os protocolos de conservación e seguridade establecidos polos equipos técnicos municipais. A súa apertura na Ala Sur de San Domingos de Bonaval permitiu verificar o estado das esculturas, que quedarán en depósito no museo até a súa exhibición temporal a partir do 11 de decembro.
A orixe das estatuas remóntase á reforma barroca da fachada do Pórtico da Gloria, cando moitas das figuras medievais foron retiradas. En 1948, o Concello de Santiago adquiriu oficialmente por 60.000 pesetas as esculturas de Ezequiel e Xeremías ao conde de Ximonde, incorporándoas ao seu patrimonio histórico e artístico. Porén, poucos anos despois desapareceron das dependencias municipais e acabarían en Meirás sen que existise documento ningún que acreditase unha cesión, doazón ou transmisión legal.
Durante décadas, a súa localización exacta permaneceu difusa ata que investigadores e entidades de memoria histórica identificaron as pezas no pazo da familia Franco. Ese achado sería determinante para que, en 2017, baixo o mandato de Martiño Noriega, o Concello iniciase unha demanda civil reclamando a súa titularidade pública.
A batalla legal non foi sinxela. Tanto o Xulgado de Primeira Instancia nº 41 de Madrid como a Audiencia Provincial desestimaran a demanda inicial ao considerar que non estaba acreditado que as esculturas de Meirás fosen as mesmas adquiridas en 1948. A falta de documentación fotográfica exhaustiva e o paso do tempo convertían o caso nun reto probatorio.
Finalmente, o Tribunal Supremo deu a razón ao Concello ao estimar o seu recurso de casación e concluír que as estatuas deben ser devoltas ao patrimonio municipal. A sentenza salienta a coherencia estilística, cronolóxica e material das pezas, así como a continuidade histórica da súa traxectoria, desbotando os argumentos da familia Franco.
Tras a resolución do Supremo, os herdeiros de Francisco Franco comunicaron ao Concello, mediante carta do seu avogado, que asumían “voluntariamente” a condena e poñían as esculturas a disposición inmediata do municipio no lugar onde se atopaban. A decisión puxo fin a calquera tentativa de manter a propiedade das figuras e abriu o proceso de traslado.
Raxoi activou un procedemento específico para recollelas “o máis axiña posible”, coordinando equipos técnicos, conservación preventiva e o acondicionamento dun lugar provisional. De forma paralela, iniciouse a valoración económica das costas procesuais e os trámites administrativos correspondentes.
O Concello traballa agora na definición dun espazo permanente de exposición, en diálogo con especialistas en conservación e coa intención de garantir un relato interpretativo que explique non só o valor artístico das esculturas, senón tamén o seu complexo percorrido vital. Prevese que a futura mostra contextualice o proceso xudicial, o papel das entidades de memoria histórica e a relación das pezas coa evolución do propio Pórtico da Gloria.
A súa estancia temporal no Museo do Pobo Galego permitirá á cidadanía reencontrarse cun patrimonio que, malia a súa ausencia, continuaba inscrito na memoria histórica de Santiago. Máis de cincuenta anos despois de saíren do inventario municipal, as figuras do Mestre Mateo regresan ao lugar ao que pertencen, ofrecendo unha nova oportunidade para comprender a historia da cidade a través da traxectoria dunhas esculturas que sobreviviron a reformas, vendas, apropiacións e litixios.
A súa exhibición será acompañada de materiais explicativos e actividades que reivindican unha idea central: a restitución destas pezas non é só un acto administrativo, senón un exercicio de memoria histórica e unha recuperación da continuidade patrimonial interrompida durante décadas.
