De Braga a Astorga: así funcionaban as grandes vías romanas que estruturaron Galicia

Cando se fala do legado romano adoita pensarse en pontes, acuedutos, cidades ou leis, mais unha das infraestruturas máis decisivas para a construción do Imperio foi a súa rede viaria. No seu momento de maior extensión, o sistema de estradas romanas chegou a sumar arredor de 120.000 quilómetros, unha cifra que as investigacións recentes elevaron ata case 300.000 quilómetros grazas á incorporación de vías secundarias e a unha mellor precisión cartográfica.

Ese salto cuantitativo e cualitativo materializouse no proxecto Itiner-e, un mapa interactivo que recompila e dixitaliza a totalidade coñecida das calzadas do Imperio romano. O traballo, desenvolvido durante máis de cinco anos por un equipo internacional no que participan investigadores da Universidade Autónoma de Barcelona e da Universidade de Aarhus, foi presentado na revista científica Nature Scientific Data e está dispoñible de maneira aberta ao público.

O resultado é o conxunto de datos máis completo publicado ata agora sobre as estradas romanas, superando amplamente proxectos anteriores como o Digital Atlas of Roman and Medieval Civilizations. O mapa non é un produto pechado: está concibido como un recurso vivo, que se actualiza a medida que aparecen novos achados arqueolóxicos ou se afinan hipóteses existentes.

Como se reconstrúe unha rede viaria de hai dous mil anos

A elaboración de Itiner-e baséase nunha combinación de fontes históricas, arqueolóxicas e cartográficas. Entre os documentos fundamentais atópanse o Itinerario de Antonino, que recollía as rutas oficiais do Imperio, e a Tabula Peutingeriana, un mapa medieval que conservou a memoria da rede viaria romana.

A partir destas fontes, os investigadores identificaron vías principais e secundarias, conectando cidades, mansións viarias, campamentos militares e fitos como os miliarios, colocados aproximadamente cada 1.480 metros. O traballo completouse con mapas topográficos históricos, cartografía actual e imaxes satelitais, adaptando cada tramo ás peculiaridades do relevo e evitando as antigas representacións simplificadas en liñas rectas.

Itiner-e clasifica cada segmento segundo o seu grao de certeza:, segundo se o trazado está ben documentado, existe unha evidencia parcial ou é hipotético, é dicir, se infire a existencia dunha vía sen probas materiais concluíntes.

Os propios responsables do proxecto recoñecen que só arredor do 2,7 % das vías están localizadas con absoluta precisión, unha limitación que converte o atlas nun punto de partida para novas investigacións máis que nun mapa definitivo.

Tras a conquista romana dos pobos castrexos, o territorio pasou a integrarse como provincia da Gallaecia, delimitada polo río Douro ao sur e polo Esla ao leste. A explotación mineira, a administración imperial e o control militar fixeron imprescindible a creación dunha estrutura viaria sólida, capaz de comunicar este espazo periférico co resto do Imperio.

Segundo Itiner-e e a investigación histórica, Galicia quedou atravesada por varias grandes vías de longo percorrido, ás que se sumaban ramais secundarios que conectaban asentamentos, portos e zonas de produción.

Arquivo – Calzada romana da Vía Nova / Terras de Celanova

A Vía XVIII ou Vía Nova

A Vía Nova unía Bracara Augusta con Asturica Augusta ao longo de máis de 300 quilómetros. En Galicia entraba pola Portela do Home, no actual concello de Lobios, e atravesaba a provincia de Ourense ata saír cara á comarca de Valdeorras.

É unha das vías mellor coñecidas grazas á abundancia de miliarios conservados e á presenza de restos destacados como o complexo de Aquis Quarquennis, en Bande, onde aparecen campamento militar, mansión viaria e termas, visibles cando baixa o nivel do encoro das Conchas. En Lobios consérvanse tamén tramos orixinais e recuperados da calzada.

A Vía XIX

Tamén partía de Bracara Augusta e remataba en Asturica Augusta, mais cun trazado máis longo, duns 500 quilómetros. Entraba en Galicia por Tui, seguía cara a Pontevedra, Santiago, Lugo e continuaba cara ao interior.

Esta vía artellou o eixo atlántico-interior da Gallaecia e deixou numerosos vestixios, incluídos fitos viarios conservados en puntos como a comarca de Cervantes, xa na saída de Galicia.

Vía XX / Celtiberia

Arquivo – Campamento romando de Ciadella / Xunta de Galicia

A Vía XX ou Vía per loca Marítima

A chamada Vía per loca Marítima combinaba tramos terrestres con desprazamentos costeiros. Segundo os estudos actuais, conectaría puntos como Aquis Celenis, Ad Duos Pontes (Noia), Brigantium (A Coruña ou Betanzos) e Lucus Augusti.

No seu percorrido aparecen restos como un hito en Santa Comba, tramos en A Laracha e o campamento romano da Ciudadela, que reforza a importancia estratéxica deste eixo.

Ademais destas grandes vías, Galicia contou con ramais secundarios como a conexión entre Chaves e Lugo ou a vía Aquis Quarquennis–Ourense–Lugo, onde se conserva a Ponte do Freixo, un dos dous pontes romanos preservados en Galicia. Estes trazados completaban unha malla pensada para garantir a mobilidade militar, administrativa e económica.

Viaxar pola Gallaecia romana: tempos e distancias

Un dos elementos máis divulgativos de Itiner-e é a posibilidade de simular viaxes antigas. O mapa permite calcular tempos entre cidades segundo distintos medios de transporte: a pé, en carro, con animal de carga ou a cabalo.

Algúns exemplos reveladores:

• Brigantium – Vicus Spacorum (A Coruña–Vigo): 151 quilómetros, unhas 40 horas a pé ou 27 a cabalo.

• Brigantium – Lucus Augusti (A Coruña–Lugo): 90,5 quilómetros, 23 horas a pé.

• Vicus Spacorum – Lucus Augusti (Vigo–Lugo): preto de 183 quilómetros, ata 49 horas a pé.

Estes datos permiten comprender mellor a loxística do Imperio e a relevancia dunha rede viaria que fixo posible o control dun territorio de millóns de habitantes.

A comparación entre os trazados romanos e as infraestruturas actuais revela coincidencias notables. En Galicia, o eixo da AP-9 reproduce en gran medida itinerarios romanos, igual que as conexións entre A Coruña, Lugo e Ourense. Pola contra, zonas como O Morrazo, A Lanzada ou o extremo norte entre Ferrol e Foz aparecen case baleiras no mapa romano, o que explica certas diferenzas históricas no desenvolvemento do territorio.

Máis alá da economía e da administración, as calzadas foron tamén canles de circulación de persoas, ideas, crenzas e mesmo enfermidades, un aspecto subliñado polos investigadores do proxecto, que destacan a súa importancia para estudar fenómenos como as migracións ou a expansión do cristianismo.