Os fusilamentos do 36 en Compostela: a historia de Manuel Maroño, símbolo dun terror planificado
O muro dos fusilados do cemiterio de Boisaca volveu ser escenario este sábado dun acto de homenaxe a Manuel Maroño, unha das figuras esenciais do sindicalismo compostelán nos anos vinte e trinta. O seu nome, recuperado nos últimos anos grazas ao labor da Fundación Luis Tilve e de historiadoras como Dolores Vieites, sintetiza unha época na que a organización obreira se estruturaba dende os oficios, as sociedades e o activismo cultural. Para Rogelio Pérez Poza, secretario da Fundación Luis Tilve, lembrar hoxe a Maroño é un exercicio de responsabilidade democrática.
Para Pérez Poza, Manuel Maroño ocupa un lugar central na historia obreira da cidade non só polos cargos que desempeñou, senón polo impulso organizativo que lle deu ás sociedades de traballadores. “Foi promotor de moitas sociedades de carácter obreiro”, explica. O seu perfil tipográfico —un oficio que naquela época combinaba alfabetización, capacidade técnica e influencia cultural— situábao nunha posición privilexiada dentro do activismo social. “Os tipógrafos tiñan un peso moi importante no sindicalismo e tamén no marco do socialismo”, lembra Pérez Poza, subliñando que o dominio da escrita era, a comezos do século XX, un recurso escaso no movemento obreiro.
O seu percurso inicial desenvolveuse na Sociedade de Tipógrafos de Santiago, un espazo no que coexistían militantes da CNT e do socialismo. A súa traxectoria mostra esa tensión: aínda que foi elixido delegado para asistir a un congreso cenetista, renunciou por coherencia coa súa militancia socialista. O seu irmán José, tipógrafo tamén, compartiu ese itinerario ata o mesmo final tráxico.
Entre o sindicato e a acción política
Se a etapa sindical de Maroño foi intensa, a súa actividade política non o foi menos. Pérez Poza destaca que “como político destacou sobre todo na etapa republicana”, período no que asumiu responsabilidades de primeiro nivel na Agrupación Socialista de Santiago e na Federación de Entidades Socialistas da Comarca, unha estrutura que integraba sociedades obreiras, agrupacións campesiñas e entidades culturais.
A súa acción non se limitou ao ámbito laboral. Participou en organizacións como a Unión Protectora de Artesanos e a Unión Obreira, entidades que combinaban defensa social, actividades culturais e iniciativas de ilustración popular. “Non era somente organizar aos traballadores para defender os seus dereitos, senón tamén crear plataformas de protección e de formación”, sinala Pérez Poza. Ese modelo de sindicalismo integral, típico da época, explicaría en gran medida o prestixio social de figuras como Maroño.
O golpe do 36 e a actuación do Comité de Defensa
Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, a cidade quedou atrapada entre a resistencia inicial e a rápida consolidación do control militar. Maroño, xunto a outros representantes do sindicalismo e da esquerda, integrou o Comité de Defensa da República, que tentaba evitar que os sublevados se fixesen co poder local. Foi detido no barrio de Vista Alegre e conducido aos calabozos de Raxoi xunto cos demais membros do comité.
A represión foi longa e progresiva. “Estiveron detidos un longo tempo”, recorda Pérez Poza, ata que o 3 de decembro de 1936 se executou en Boisaca a Maroño e a outros nove veciños de Compostela, entre eles representantes de todo o espectro político republicano: socialistas, comunistas, anarquistas, republicanos e sindicalistas de diversas organizacións. A selección das vítimas, explica, buscaba un efecto exemplar: “Isto tiña o sentido de tratar de causar terror”. A práctica repetíase noutras cidades galegas, escollendo datas sinaladas para liquidar liderados sociais e políticos.
O impacto na cidade foi devastador. “Todo o entramado político de Santiago estaba aterrorizado porque vía que en calquera momento podían fusilar a calquera”, asegura. A violencia de 1936, lembra o secretario da Fundación, actuou sen contención: grupos parapoliciales, milicias civís e decisións unilaterais formaron parte dun proceso de depuración masiva que sorprendeu mesmo aos cargos públicos, moitos dos cales non creron inicialmente que o golpe tivese consecuencias tan inmediatas.
Preguntado polo sentido de reivindicar hoxe, case noventa anos despois, a memoria de Maroño, Pérez Poza lembra que a transición consolidou un pacto de silencio influído polo medo de todas as partes. “As forzas democráticas vían que había risco dun golpe de Estado e iso levou a facer concesións, como unha amnistía total”, explica. Ao mesmo tempo, sectores vinculados ao franquismo temían repercusións, o que reforzou a tendencia a non remover ese pasado.
Ese silenciamiento institucional sumouse ao das propias familias, moitas das cales evitaron falar durante décadas do que lles acontecera. Recuperar hoxe esas historias é, para Pérez Poza, unha cuestión de xustiza e prevención democrática: “É absolutamente necesario, porque non se pode esquecer o que ocorreu, e tamén porque hai que dificultar que poida volver a ocorrer”.
Un legado para as novas xeracións
A homenaxe celebrada onte e a prevista para 2026, cando se colocará unha placa conmemorativa en Boisaca polo 90 aniversario do fusilamento, forman parte dun proceso máis amplo de restitución da memoria democrática en Compostela. O legado de Manuel Maroño —organizador obreiro, dirixente socialista e símbolo da represión do 36— insírese hoxe nun relato colectivo que busca facer visible a contribución de quen construíron estruturas sociais e políticas fundamentais para a cidade moderna.
A súa figura, como lembra Pérez Poza, non é a dun mártir illado, senón a dun representante dun sindicalismo plural, alfabetizado e culturalmente activo que marcou a Compostela dos anos vinte e trinta. Recuperala non é só un exercicio histórico, senón unha forma de recoñecer os alicerces sociais sobre os que se ergue a cidade democrática.
