O militar galego Xosé Fortes valora a desclasificación dos documentos do 23F: “A democracia significaba perder privilexios para moitos”

A desclasificación de documentos do 23F —coincidindo co 45º aniversario do golpe de Estado e co falecemento de Antonio Tejero— volveu colocar no foco un episodio chave da historia recente. Xosé Fortes, militar e historiador español e fundador de la Unión Militar Democrática, que leva anos reclamando acceso a materiais como as gravacións das comunicacións daquela xornada, considera positiva a medida, pero cuestiona o seu alcance e denuncia o que interpreta como unha publicación “filtrada” e incompleta. Hoxe repasa con Historia de Galicia o clima previo ao golpe, o papel do rei Juan Carlos como referencia instrumentalizada polos sublevados e o que, ao seu xuízo, queda aínda sen esclarecer.

A morte de Tejero, por si soa, non ten por que dicirnos nada máis alá da coincidencia das datas. Pero si quería empezar pedíndolle unha valoración xeral. Que cre que supón a desclasificación dos documentos do 23F, máis alá do contido concreto?

Para min, a desclasificación debe ir seguida dunha nova lei de segredos oficiais. Iso é imprescindible nunha sociedade democrática: que haxa unha censura moi limitada de certos documentos, por razóns claras. Polo tanto, paréceme sempre unha medida positiva, aínda que me dá a impresión de que está moi ‘purgado’ o que nos ofrecen. Teño a sensación de que os documentos importantes desapareceron.

Cre que chega tarde?

Chega moi tarde. Pero por riba de chegar tarde, chega filtrada, ‘tachada’… É dicir: non imos descubrir gran cousa.

O Goberno di que isto é “toda a documentación atopada ata o momento”. Vostede cre que hai máis material?

Pode ser toda a documentación que atopou o Goberno agora. Pero os que estaban antes e a gardaron… Iso é outra cousa. Hai cuestións centrais: por exemplo, non sabemos nada dos audios das conversacións gravadas, tanto de Zarzuela como do Congreso dos Deputados e tamén, segundo eu entendo, das Capitanías. Esas cintas recolléronse e non se sabe nada delas. E aí están as conversas de Milans, Armada, e as comunicacións cos capitáns xerais, etcétera”. Estas cintas son claves: indican cousas como a resistencia de certos xenerais a obedecer ao rei, as discusións, as posicións. E permiten reconstruír con rigor o que ocorreu.

Non sei se puido ver xa parte da documentación desclasificada. Que valoración fai?

Non, aínda non puiden vela. O que teño é o que se comentou en programas, como o de meu fillo, e o que algúns que accederon á documentación foron dicindo. Falaban do pouco que había. Sempre pode haber detalles que non se agardan e que dean algunha luz, pero o fundamental, que eran as cintas e os audios, parece que desapareceu e non queda rastro.

Dende o seu punto de vista, que é máis relevante: o que se coñece agora ou o que segue sen aparecer?

Coñecemos case todo. Faltaba pouco: confirmar, ter documentos orixinais. O 23 de febreiro sabíase máis ou menos o que era aquilo. Pero as cintas e os documentos permitirían traballar con rigor. Eu creo que está moi purgada: de cintas nada, de conversas pouco ou case nada, e de moitas outras cousas tampouco. Teño a impresión de que alguén “censurou” o que se arquivou… e que se fixeron desaparecer cousas que poderían apuntar a colaboracións.

Non sorprende que falte documentación, pero vostede chega a falar de desaparición e incluso de destrución.

A documentación debería estar baixo responsabilidade profesional. Un documento non se pode queimar: hai que gardalo todo porque a historia está aí. Podes restrinxir durante un tempo —un ou dous anos, segundo a situación e a importancia—, pero que se destrúa… nunca. Porque entón non se sabe que foi aquilo.

Os documentos insisten no uso reiterado do nome do rei Juan Carlos I por parte dos golpistas. Que lectura fai vostede?

Iso é certo. O rei, para eles, era a escusa perfecta. E despois, ao ver o que pasou, empezaron a dicir que nunha próxima ocasión había que prescindir do Borbón.

E, con todo, esta documentación non resolve as dúbidas sobre movementos previos ao 23F.

Polo que se sabe, pouco. Algún matiz importante, pero pouco. E nin sequera o Cesid: Cortina encargouse de limpar moita cousa.

Que zonas grises cree que seguen abertas?

Parece todo moi limitado. Como se fose só un capitán e seis membros implicados… e iso non encaixa. Como era posible que isto acontecese dentro dunha organización moi disciplinada? É incrible. Cortina tivo petición de 12 anos por parte da Fiscalía, pero… no fondo dá a impresión de que quen tiña información perigosa acabou saíndo beneficiado.

Levando isto á súa experiencia como fundador da UMD, sentían que algo así podía acontecer?

Sentíamos que altas instancias militares, e incluso altas instancias da banca e das grandes empresas, non estaban pola democracia. Estaban contra a democracia. Para eles, a democracia significaba perder privilexios e non estaban dispostos.

Revivo iso contando historias e tamén escribín sobre iso en La piel de los héroes. A miña visión é que aquilo era absolutamente franquista. Na academia, o franquismo perdurou: non eran os provisionais da guerra, eran os educados despois da guerra, desde os anos 40. Era un franquismo visceral: Franco era intocable, “vencera o comunismo”, constituíra o Estado do 18 de xullo… e non imaxinaban outra solución. A democracia quedaba moi lonxe.

Para chegar á democracia había que ler, e na España daqueles tempos non podías ler nin escribir libremente. Eu moitos libros tiña que pedilos a Francia, a través dun libreiro. Libros sobre política, sobre a guerra civil… mesmo textos conservadores. E escribir tamén tiña consecuencias: eu estiven ‘tres meses con policía á porta’. E o Estado obrigou a mercar un xornal porque non era ‘prensa do movemento’… Ese era o clima.

Corenta e cinco anos despois, cre que estamos ante un Exército máis transparente e máis homologable a unha democracia?

O Exército cambiou moito. Eu fun convidado a actos e vin cousas que antes eran impensables: comandantes mulleres, ordenadores, outra organización. As misións internacionais tamén lle deron unha perspectiva nova, porque no franquismo España vivía nunha especie de ‘cortina’: máis alá era ‘o comunismo’. O Exército cambiou moito. Non suficiente, se cadra, ao meu xuízo. Houbo avances importantes nun tempo —eu lembro o período dunha ministra como Carmen Chacón—, pero agora eu teño a sensación de que a dinámica é distinta: que se ‘di que si a todos os xenerais’ para evitar conflitos. E iso paréceme un mal camiño.

Vostede falaba hai pouco da mocidade e do risco de idealizar o autoritarismo. Que lección cre que debería extraer a xente que non viviu o 23F?

A crise existe e os mozos teñen moitos problemas: emprego, salarios… Hai unha sensación de abandono e iso xera fisuras. E algunhas persoas pensan que un réxime autoritario sería a solución. Eu pretendo dicir o contrario: ‘o réxime autoritario non soluciona nada, complica todo e elimina liberdades’. E sen liberdades non se pode vivir. ‘Estamos condenados a ser libres’, porque somos humanos: a esencia do humano é a liberdade.

Pese aos anos que teño, vou onde me chamen: universidades, colexios… mesmo a rapaces máis novos. Para explicar que unha ditadura ou un sistema autoritario ‘non é máis eficiente’ ca democracia e é perigosísimo. Sobre todo porque corta as liberdades. Ese é o que eu intento transmitir.

Cre que hoxe a democracia española é máis sólida fronte a tentacións golpistas como a do 23F?

Dá a impresión de que esas tentacións quedaron vacinadas. O 23F tivo enorme importancia porque serviu para facer ver á oficialidade que aquel non era un camiño. E tamén porque Europa empurraba cara á democracia. Pero eu engadiría algo: o golpe non foi adiante por unha razón que se ten contado, por exemplo, cando se citan decisións militares concretas: se se chegase a mover unha división acorazada e ocupar Madrid, sería outra historia. Entón, nese sentido, o 23F foi un punto de inflexión: marcou límites e fixo evidente que a saída era a democracia.