Algunhas mulleres que cambiaron a historia de Galicia: a memoria do 8M
O 8 de marzo, Día Internacional da Muller, converteuse nunha data para lembrar as múltiples historias de mulleres que, en contextos moi diferentes, contribuíron a transformar a sociedade galega. Desde a loita polo acceso á educación superior ata a creación artística ou a defensa de ideas políticas, moitas delas romperon barreiras nun tempo no que o espazo público estaba fortemente limitado para as mulleres.
Entre esas figuras destacan Manuela Barreiro, pioneira no ámbito universitario; Amada García, vítima da represión franquista; e Áurea Rodríguez, unha gaiteira que transformou o papel feminino na música tradicional. Tres traxectorias distintas que permiten observar, desde ámbitos diversos, as dificultades e as conquistas das mulleres na historia de Galicia.
Manuela Barreiro: a primeira licenciada na Universidade de Santiago
A finais do século XIX, o acceso das mulleres á universidade estaba rodeado de obstáculos legais e sociais. Neste contexto destacou a figura de Manuela Antonia Barreiro Pico, nada en Viveiro en 1877 e criada en Ribadeo, que se convertería na primeira muller licenciada na Universidade de Santiago de Compostela.
Tras obter en 1895 o grao de Bacharelato no Instituto de Lugo, converténdose na primeira muller galega en acadar esa titulación, Barreiro decidiu continuar os seus estudos na universidade. Para facelo, tivo que solicitar autorización ao Ministerio de Instrución Pública, xa que a presenza feminina nas aulas non estaba normalizada.
En 1896 matriculouse na Facultade de Farmacia de Santiago, onde cursou os estudos nun ambiente no que a presenza feminina era vista con desconfianza. A pesar destas dificultades, licenciouse en 1900.
O seu camiño non rematou coa obtención do título. Barreiro tivo que defender tamén o seu dereito a exercer profesionalmente. Finalmente, en 1903 abriu en Ribadeo a Farmacia Moderna, onde desenvolveu unha actividade que incluía a preparación de fórmulas, análises químicas e colaboración con campañas de saúde pública.
Durante décadas, a súa figura permaneceu pouco coñecida, en parte pola perda de documentación persoal. Con todo, o seu nome quedou ligado ao proceso polo que as mulleres comezaron a acceder aos estudos superiores en Galicia.
Amada García: a represión franquista con rostro feminino
Outra historia moi distinta é a de Amada García Rodríguez, nada en Mugardos en 1910 e executada en Ferrol en 1938 durante a ditadura franquista.
Vinculada ao sindicalismo e comprometida coa defensa da República, foi detida tras o golpe militar de 1936. Estaba embarazada cando foi sometida a un consello de guerra, nun proceso que se desenvolveu sen garantías xurídicas.
En xaneiro de 1938 deu a luz no cárcere de Ferrol baixo vixilancia. Poucos días despois do parto foi fusilada. O seu fillo sobreviviu.
O caso de Amada García converteuse nun dos exemplos máis coñecidos da represión exercida contra as mulleres republicanas. Ademais das execucións e encarceramentos, moitas sufriron humillacións públicas, sancións laborais ou outras formas de violencia simbólica e social.
Durante décadas, a súa historia permaneceu principalmente na memoria familiar e local. Co avance das investigacións sobre memoria histórica, o seu nome foi recuperado como símbolo das vítimas da represión franquista en Galicia.
Áurea Rodríguez: unha gaiteira que rompeu cos estereotipos
A comezos do século XX, o mundo da música tradicional galega estaba fortemente asociado aos homes. Neste contexto destacou Áurea Rodríguez, nada en 1897 en Muntián, no concello de Cartelle.
A súa vida mudou cando, sendo moi nova, tivo que facerse cargo da súa familia tras a morte dos seus pais. Con apenas trece anos fundou xunto aos seus irmáns a agrupación Os Maravillas, coa que comezou a actuar en romarías e festas populares.
Áurea non só era a gaiteira principal do grupo. Tamén asumía tarefas de organización e representación, encargándose de xestionar actuacións e contratos. A formación acadou unha gran popularidade e chegou a realizar actuacións fóra de Galicia.
En 1929 o grupo viaxou a Buenos Aires, onde actuou para a emigración galega. A música interpretada por Áurea e polos seus irmáns converteuse nun vínculo coa terra de orixe para moitas persoas emigradas.
Tras a disolución da formación inicial, a artista continuou a súa carreira musical en América con outro grupo familiar, Os Menores. A documentación sitúa a súa última actuación coñecida en Venezuela en 1945, aínda que non existen datos precisos sobre os anos posteriores da súa vida.
Historias distintas, unha mesma loita
As traxectorias de Manuela Barreiro, Amada García e Áurea Rodríguez desenvolvéronse en contextos moi diferentes: a universidade, a política ou a cultura popular. Con todo, todas elas comparten un elemento común: tiveron que afrontar estruturas sociais que limitaban a participación das mulleres na vida pública.
No marco do 8M, estas historias permiten lembrar que a presenza feminina en ámbitos como a ciencia, a cultura ou a política foi resultado dun proceso longo no que moitas mulleres abriron camiños en condicións adversas. A recuperación das súas biografías contribúe a ampliar o coñecemento sobre o papel das mulleres na historia de Galicia.
