Miguel Ángel Villena, historiador: “España tería sido unha das nacións máis avanzadas e igualitarias de Europa sen o golpe de Estado”

O historiador e xornalista Miguel Ángel Villena presentou en Santiago de Compostela o seu libro Republicanas. Revolución, guerra y exilio de nueve diputadas, unha obra na que reconstrúe as traxectorias de nove mulleres que ocuparon escano durante a Segunda República. A través dunha biografía coral, o autor aborda non só as súas vidas, senón tamén o contexto político, social e cultural dunha xeración que abriu camiños na loita pola igualdade e que, en moitos casos, foi posteriormente condenada ao esquecemento. Nesta conversa, Villena afonda no significado destas figuras, nas razóns da súa invisibilidade histórica e no impacto da Guerra Civil e da ditadura na súa memoria.

Tráesnos un traballo sobre nove deputadas da Segunda República. Por que decidiches centrarte nestas figuras e non noutras mulleres da época?

Porque me parece que estas nove deputadas representaron un pouco a vangarda ou, digamos, que foron pioneiras das reivindicacións da muller nos anos 20 e 30 do século pasado. Por un lado, parécenme biografías moi significativas e, ademais, das nove, tres ou catro delas son aínda hoxe desgraciadamente moi descoñecidas. É dicir, eu escribín unha biografía coral, non é unha biografía dedicada a cada capítulo a unha delas, senón que intento entrelazar as súas vidas e as súas traxectorias de forma que aparece unha especie de retrato de grupo.

Entón parécenme moi significativas e moi simbólicas de toda unha xeración de mulleres que foron as mulleres republicanas e, aínda que efectivamente a biografía está dedicada a esas nove, aparecen moitas outras mulleres importantes da época e, como che dicía, ao fondo aparece todo un retrato desa xeración de mulleres republicanas.

Hai nomes moi coñecidos como Clara Campoamor ou Dolores Ibárruri, pero tamén outros moito menos populares. Máis alá de seren deputadas, que teñen en común?

Teñen en común as súas orixes sociais, salvo Dolores Ibárruri, que é unha muller que procedía dun ambiente obreiro, filla, neta e esposa de mineiros e que é un caso moi extraordinario de muller autodidacta. Digamos que as outras oito eran mulleres que procedían dunha clase burguesa ilustrada que puideron estudar, algo frecuente na época tanto para homes como para mulleres, pero aínda máis infrecuente para mulleres.

E tamén outro trazo común a todas elas, a pesar de que procedían de cidades, de ambientes distintos e tamén de ideoloxías distintas, outro trazo común era que a maioría delas se dedicaron á ensinanza. Foron mestras ou profesoras ou xornalistas, é dicir, isto revela que a Segunda República Española concedeu, foi un réxime que concedeu moitísima importancia á educación e á cultura. Só quixera lembrar que cando se proclamou a República en 1931, preto da metade das mulleres e unha terceira parte dos homes eran analfabetos.

Por que cres que moitas destas mulleres quedaron fóra do relato histórico máis popular?

Claro, como ti ben dixeches, Dolores Ibárruri converteuse nun mito do comunismo universal e é unha muller coñecida en todo o mundo. Clara Campoamor tivo unha significación moi especial porque foi a muller, a deputada, que loitou en 1931 para que o sufraxio fose universal, é dicir, que tanto homes como mulleres tivesen dereito ao voto. E o resto, unhas máis coñecidas e outras menos, pero eu creo que isto se debe a dúas razóns.

Por un lado, das nove, oito tiveron que marchar ao exilio despois do final da Guerra Civil, tiveron que marchar ao exilio e durante os 40 anos de ditadura franquista foron mulleres que non foron, por suposto, reivindicadas nin tan sequera foron citadas ou lembradas. De feito, marcharon ao exilio porque, se non, terían sufrido penas de cárcere ou directamente terían ido a un pelotón de fusilamento. Iso ata a transición, ata os anos 70.

Despois, eu creo que nas catro décadas que levamos de democracia non se fixo xustiza con estas mulleres e eu penso que temos neste país un déficit de memoria democrática que fai que estas mulleres, que xa che digo, todas elas —incluso se fosen homes— son mulleres de primeirísima fila, pois que non se estudasen nin se estuden hoxe nin no bacharelato, nin en moitas universidades, nin merezan atención suficiente dos medios de comunicación ou das institucións. Entón, por iso dicía que se suman dúas cousas: o esquecemento que propiciou a ditadura fronte a todas estas mulleres demócratas e republicanas e logo, por outra parte, nas décadas máis recentes, pois porque sufrimos unha especie de desmemoria e non reivindicamos o suficiente a pegada de xente como elas.

A Segunda República supuxo un avance real para os dereitos das mulleres, pero ata que punto había aínda limitacións?

Foi un proceso lento. Hai que lembrar que a Segunda República durou apenas oito anos, cinco deles en paz e tres xa en guerra. Eu creo que para empezar garantizouse a igualdade xurídica en boa medida das mulleres, tiveron dereito ao voto, pero tamén tiveron dereito ao divorcio, tiveron dereito á investigación da paternidade e, ademais de que se conseguiu unha notable igualdade xurídica, esa xeración de mulleres republicanas significou a primeira xeración de mulleres no noso país que comeza a incorporarse á universidade pouco a pouco, que comeza a ocupar traballos e empregos que ata entón foran só privativos dos homes, comezan a destacar xa mulleres xornalistas, mulleres escritoras, é dicir, é a primeira xeración de mulleres españolas que se incorpora á modernidade. E, digamos, comeza a ocupar parcelas ata entón absolutamente reservadas aos homes.

Todo isto rómpese, todo isto colapsa co final da Guerra Civil, o triunfo da sublevación de Franco e despois a ditadura. Pero eu creo que efectivamente representan a gran xeración de mulleres pioneiras en todos os aspectos.

Se non se tivese producido o golpe de Estado, como cres que sería hoxe España?

Pois aínda que sexa facer historia ficción o que me comentas, eu creo que se non houbese un golpe de Estado que provocase unha guerra civil, penso que España tería estado dende hai moito tempo entre as nacións máis modernas, máis avanzadas e máis igualitarias de Europa, o que vén significar entre as nacións máis modernas e máis avanzadas do mundo, ao ser unha das máis avanzadas europeas. Sempre se dixo que a ditadura foi unha especie de túnel, unha especie de apagón, entón eu creo que —e isto non é unha crenza, eu creo que é unha constatación— que a España dos anos 30 desde logo avanzou e converteuse, como dicían, nun dos países máis avanzados e máis vangardistas de Europa.

Volvendo ao tema do voto, España foi un dos primeiros países europeos que recoñeceu o voto á muller en 1931, foi un dos primeiros países europeos onde se recoñeceu o dereito ao aborto, foi un dos primeiros países europeos onde xa apareceron mulleres que foron médicas, que foron avogadas, que foron xornalistas… é dicir, eu creo que efectivamente España perdeu moito con aquela sublevación dunha parte do exército e coa posterior ditadura e que dende logo o país tería avanzado moitísimo máis porque o que fixo o país a partir da posguerra foi retroceder en todos os sentidos.

Como se vivían na época debates como o sufraxio feminino ou o aborto?

Vivíronse efectivamente con polémica, con friccións, con conflito. Hai que ter en conta que algúns dos puntos de debate social de hai un século curiosamente seguen hoxe enriba da mesa, porque son temas delicados e porque poden dividir á sociedade. O que ocorre é que sempre na historia, non só na historia de España senón na historia universal, sempre hai unha minoría que tira do carro, que é máis valente ou máis vangardista e entón fai avanzar á sociedade.

Entón, o que nun principio se ve como algo pouco oportuno ou contraproducente, logo demóstrase que efectivamente permite avanzar. Claro, sempre hai temas máis delicados, pero desde logo hoxe ninguén dubida de que a muller poida estudar na universidade ou que gañe o mesmo salario ca un home polo mesmo traballo. É dicir, son cousas que non se dubidan, aínda que hai que recalcar moito que os dereitos, tanto das mulleres como os dereitos en xeral, non é algo que se gañe un día, se recoñeza nas leis e xa nos poidamos esquecer.

Eu creo que os dereitos e as liberdades non caen do ceo e hai que conquistalos día a día. As xeracións máis novas, como a túa, deben entender que a loita polas liberdades e polos dereitos é unha loita diaria, porque sempre hai sectores dispostos a quitar eses dereitos ou a volver a situacións dictatoriais. Eu creo que a loita pola liberdade, pola igualdade e pola xustiza é unha loita que toda aquela xente que somos demócratas debemos pelexar todos os días, non dala por conquistada e xa está.

Para rematar, que che gustaría que quedase no lector tras ler o teu libro?

Pois gustaríame que quedase coa necesidade, como dicíamos antes, de coñecer vidas e traxectorias interesantes e valentes porque sempre se pode aprender moito desa xente. A min gústame moito o xénero das biografías como autor pero tamén, por suposto, como lector e eu creo que a través dunha biografía interesante se pode iluminar toda unha época. E eu creo que a través da biografía destas nove deputadas o libro vai máis alá desas nove mulleres e vai iluminar toda unha época e toda unha xeración de mulleres, que é a xeración das nosas avoas ou, para a xente máis nova, das súas bisavoas.