O Consello da Cultura Galega publica un inédito de Martín Sarmiento sobre a seixebra e o catálogo da súa biblioteca

O Consello da Cultura Galega (CCG) deu a coñecer unha nova edición do Discurso crítico-botánico sobre el vegetable gallego seixebra, un manuscrito inédito do erudito ilustrado Martín Sarmiento (1695-1772), acompañado da edición dixital do catálogo da súa biblioteca persoal. Ambas as publicacións presentáronse coincidindo coa celebración do Día do Naturalismo Galego, data que conmemora o nacemento do frade bieito.

Na presentación participaron a presidenta do CCG, Rosario Álvarez; o editor da obra e coordinador do Proxecto Sarmiento, Henrique Monteagudo; e o investigador Rafael Loureiro, responsable da transcrición do catálogo. Segundo destacou Álvarez, estas publicacións “permiten avanzar no coñecemento e na difusión dun precursor do pensamento moderno e dunha das figuras máis avanzadas da Ilustración”.

O Discurso crítico-botánico sobre el vegetable gallego seixebra, redactado en 1762 cando Sarmiento contaba xa con 67 anos, é a monografía máis extensa do autor dedicada a un aspecto concreto da historia natural. A obra céntrase na seixebra, unha planta frecuente nos campos e nas beiras dos camiños de Galicia, especialmente na contorna de Pontevedra, cidade natal do autor.

No texto, Sarmiento analiza as denominacións galegas da planta, os seus usos e as súas propiedades medicinais, ao tempo que establece relacións entre a historia natural e o estudo da lingua galega a través das etimoloxías. O frade afirmaba que as virtudes desta especie eran numerosas e chegou a escribir que “probaré que en sola la seixebra se tiene abreviada una botica”.

O manuscrito orixinal non chegou ata a actualidade, mais o texto conservouse grazas a unha copia depositada na Colección Medina Sidonia. A edición actual inclúe estudos introdutorios de Henrique Monteagudo e da científica Mari Álvarez Lires, así como anotacións elaboradas por Xosé Antón López Silva. O volume publícase en formato impreso e dixital con notas en galego, e tamén nunha versión dixital con anotacións en castelán.

O estudo de Mari Álvarez Lires subliña o papel de Sarmiento na introdución da ciencia moderna en Galicia e no conxunto de España. Segundo a investigadora, o monxe foi un “newtoniano orixinal” que defendía unha metodoloxía científica baseada na observación directa, a experiencia e a medición cuantitativa.

A súa forma de traballar partía da observación dos fenómenos naturais cos sentidos e da análise empírica, afastándose das explicacións aristotélicas e do racionalismo abstracto. Influído polos científicos newtonianos dos Países Baixos, empregou métodos como o estudo das gravidades específicas para identificar materiais e vexetais.

Sarmiento tamén criticaba os sistemas botánicos artificiais e defendía a necesidade de coñecer directamente as plantas e as súas propiedades, así como de aproveitar o saber popular transmitido por labregos e mulleres. Para el, o coñecemento científico debía ter unha utilidade práctica, orientada a mellorar a vida das persoas e a aproveitar os recursos naturais. Entre as súas propostas figuraba a creación dun “xardinciño medicinal de pobres” con plantas útiles para a saúde.

Xunto coa obra botánica presentouse tamén a edición dixital do catálogo da biblioteca de Martín Sarmiento, realizada a partir do manuscrito autógrafo conservado na Real Academia da Historia. O documento recolle arredor de 5.500 títulos, aínda que o propio Sarmiento aseguraba posuír uns 7.500 corpos de libros.

Segundo explicou Henrique Monteagudo, a diferenza entre ambas cifras pode deberse a que algúns volumes non se incluíron no catálogo por poder resultar sospeitosos para a Inquisición. O documento constitúe, en todo caso, unha fonte de grande valor para coñecer os intereses intelectuais do autor e o panorama cultural da época.

Rafael Loureiro destacou que a biblioteca revela “a amplitude de gustos e de criterios” de Sarmiento. Entre os seus fondos había numerosas obras de ciencias naturais, mais tamén tratados de alquimia e disciplinas consideradas entón ciencias ocultas, ademais de atlas, textos en lemosín, incunables e incluso un códice calixtino. O monxe posuía tamén boa parte da biblioteca de Linneo, figura clave da botánica moderna.

Un sistema de catalogación avanzado

O catálogo elaborado por Sarmiento chama a atención polo carácter sistemático da súa organización. O autor empregaba un método de citación moi avanzado para o seu tempo, no que incluía datos como o autor, o título, a extensión da obra, o editor, o formato ou a calidade da edición.

Ademais, deixaba comentarios persoais sobre os exemplares, cualificándoos con expresións como “caro”, “rarísimo” ou “selecta”. Para identificar os seus libros utilizaba tamén un peculiar sistema de ex libris: realizaba pequenos furados en determinadas páxinas e sinalaba nelas palabras concretas —“Fray”, “Martín”, “Sarmiento” e “Benedictino”— que permitían recoñecer a procedencia do volume.

A grande biblioteca de Sarmiento foi reunida grazas aos ingresos da única obra que publicou en vida, Demostración crítico-apologética del Theatro Crítico Universal (1732), escrita en defensa do padre Feijoo e reeditada en varias ocasións.

Segundo explicou Loureiro, o frade foi “un bibliófilo encadeado á súa biblioteca”, ata o punto de que non regresou a Galicia porque non conseguiu atopar un comprador para a colección. Tras o seu falecemento en 1772, os libros pasaron á orde beneditina, onde a biblioteca desapareceu rapidamente como conxunto organizado.

Martín Sarmiento foi un dos intelectuais máis destacados da Ilustración galega. Monxe bieito, dedicou a súa vida ao estudo da lingüística, a historia natural, a educación e a economía, e percorreu Galicia recompilando información sobre a lingua, a flora, a fauna e as tradicións.

Entre as súas obras figuran títulos como Onomástico Ethimológico de la Lengua Gallega ou Pensamientos Crítico-Botánicos, ademais de múltiples manuscritos que quedaron inéditos durante séculos. A súa actividade intelectual estivo marcada pola defensa dunha ciencia baseada na experiencia, polo interese pola cultura e a lingua galegas e por propostas destinadas a mellorar as condicións económicas e sociais do país.

As novas publicacións presentadas polo Consello da Cultura Galega contribúen a recuperar e difundir unha parte relevante deste legado, ao tempo que ofrecen novas ferramentas para o estudo da ciencia, da botánica e da cultura galega no século XVIII.