Urraca, 900 anos da súa morte: a monarca que gobernou entre Galicia, León e Castela
Este 8 de marzo cúmprense 900 anos da morte da raíña Urraca, falecida en 1126, unha efeméride que devolve ao primeiro plano a figura dunha soberana decisiva para entender a política peninsular do século XII e, de maneira moi especial, a historia de Galicia. Filla de Afonso VI, raíña propietaria de León e Castela e antes condesa de Galicia, Urraca ocupou durante décadas un espazo central nunha xeografía do poder na que o territorio galego non foi unha marxe, senón unha das pezas fundamentais da disputa pola autoridade, pola sucesión e polo control da Igrexa e da nobreza.
A súa relación con Galicia non pode reducirse a un episodio secundario nin a unha simple etapa previa ao trono. Pola contra, foi aquí onde se artellou unha parte esencial da súa posición política, onde se xogaron alianzas decisivas e onde tamén se fixeron visibles os límites e as tensións do seu poder. A historiografía leva anos revisando a imaxe simplificada dunha raíña atrapada entre intrigas e conflitos persoais. Autores como Bernard F. Reilly, María del Carmen Pallares e Ermelindo Portela, Therese Martin, Irene Ruiz Albi ou José María Mínguez contribuíron a reconstruír unha figura política de primeiro nivel, mentres estudos máis recentes subliñan tamén a súa capacidade de intervención xurídica e de reorganización territorial. Nesa liña, Ángel G. Gordo Molina e Diego Melo Carrasco destacan que o seu reinado debe analizarse tamén pola súa acción de goberno e pola súa capacidade para reforzar a potestas regia en territorios diversos, incluída Galicia. No caso galego, ademais, a súa traxectoria non se entende sen o primeiro matrimonio con Raimundo de Borgoña, co que quedou vinculada á gobernación do territorio. Segundo lembran estes autores, en 1094 Afonso VI entregou Galicia como tenencia a Raimundo e Urraca, un feito que situou á parella no centro da representación do poder rexio no occidente do reino. Non era unha atribución menor: Galicia era un espazo estratéxico pola súa proxección atlántica, polo peso da aristocracia local, polo papel emerxente de Santiago de Compostela e polo valor político e simbólico que adquirira a sé compostelá no contexto da reforma eclesiástica.
É tamén nese marco onde o historiador galego Anselmo López Carreira sitúa a relevancia de Urraca para Galicia. Nunha conversa con Historia de Galicia, insiste en que a raíña continúa unha liña de reformas iniciada xa polos seus avós e desenvolvida de maneira clara por Afonso VI. Para López Carreira, esa transformación introducía o espazo galego no contexto europeo das mudanzas asociadas ao sistema feudal e á chamada reforma gregoriana, impulsada polo papado e por influencias chegadas de Francia. Nese proceso, a presenza de figuras borgoñonas e a conexión co mundo ultrapirenaico non foron accesorias. Raimundo de Borgoña, primeiro marido de Urraca, formaba parte dese movemento, igual que moitos dos cambios institucionais e eclesiásticos que afectaron a Galicia na época.
A importancia de Urraca para Galicia está, así, en dous planos que se cruzan constantemente. O primeiro é o da alta política: o territorio galego foi un espazo central na loita polo poder entre a raíña, as elites nobiliarias e eclesiásticas e o seu entorno familiar. O segundo é o da construción institucional: durante o seu tempo, Compostela consolidouse como un foco político de primeira orde, e a monarquía tivo que negociar continuamente co peso crecente da igrexa compostelá e cos grandes liñaxes do país.
Nese punto aparece unha das relacións máis complexas do seu reinado: a que mantivo con Diego Xelmírez. A tradición historiográfica fixo del un aliado, un rival e, por veces, ambas cousas ao mesmo tempo. Galicia era un espazo de equilibrios fráxiles, e a relación entre Urraca, Xelmírez e o conde Pedro Froilaz de Traba explica boa parte do que aconteceu no primeiro terzo do século XII. López Carreira subliña precisamente esa aparente contradición: tanto Urraca como as elites galegas que se lle opoñen participan, en distinta medida, desa mesma liña reformadora. O conflito, daquela, non se debe a unha oposición entre dous proxectos completamente alleos, senón tamén a unha disputa concreta polos espazos de mando, pola sucesión e pola capacidade de controlar Galicia.
A morte de Sancho, o fillo varón de Afonso VI que estaba chamado a sucedelo, abriu a porta á chegada de Urraca ao poder. Para López Carreira, ese momento resulta decisivo porque pecha unha posible orientación política e abre outra. Co ascenso de Urraca, impúxose a liña ligada ás conexións francesas e eclesiásticas, e con ela unha continuidade das políticas que favorecían, entre outras institucións, á catedral de Santiago. O historiador chama a atención sobre un detalle revelador: a presenza da raíña no Tombo A compostelán, onde aparece integrada na memoria visual dos monarcas que beneficiaron a sé. Esa representación non é anecdótica, senón indicio da relevancia que alcanzou a súa figura na configuración do poder compostelán.
Mais a súa relación con Galicia non foi nunca lineal. Tras a morte de Raimundo de Borgoña en 1107 e o posterior matrimonio con Afonso I de Aragón, abriuse unha etapa de fortes tensións. O segundo enlace de Urraca, promovido nun contexto de presión política, acabou derivando nunha guerra civil prolongada. A oposición galega a esa unión non respondía só a cuestións persoais ou dinásticas. Tamén estaba en xogo o lugar que debía ocupar o seu fillo Afonso Raimúndez e o grao de autonomía que podían conservar as elites galegas.
Nese contexto produciuse un dos episodios máis significativos para a historia política de Galicia: a proclamación do infante Afonso como rei en Compostela en 1111. As investigacións de Gordo Molina e Melo Carrasco sinalan que a coroación do fillo de Urraca en Galicia funcionou como contrapeso político nun momento extremadamente delicado do reinado. Para López Carreira, a partir dese intre pode falarse dun reparto de soberanías: Urraca non desaparece nin deixa de gobernar, pero en Galicia o seu fillo pasa a concentrar unha influencia crecente arredor de Xelmírez e do conde de Traba, mentres a raíña conserva o seu papel sobre León e Castela. Máis ca unha substitución simple, o que se produce é unha convivencia tensa de lexitimidades dentro dun mesmo espazo político.
Ese equilibrio inestable tivo unha escena especialmente coñecida en Santiago de Compostela, cando a raíña e Xelmírez se viron atrapados no levantamento urbano. O episodio, recollido pola Historia Compostelana e lembrado tamén por López Carreira, converteuse nun dos pasaxes máis citados do seu reinado. A revolta amosa ata que punto Compostela era xa unha cidade con capacidade de intervención política propia e ata que punto o poder da raíña podía verse cuestionado tamén por actores urbanos. A imaxe dunha Urraca agredida e arrastrada polas rúas compostelás quedou gravada na memoria histórica da cidade e acabou alimentando unha das escenas máis coñecidas da súa biografía.
Pero Galicia non foi só escenario de conflito. Foi tamén territorio de presenza efectiva, de exercicio de poder e de produción documental. O estudo histórico-xurídico que achegaches lembra que xa na súa etapa como condesa, xunto con Raimundo, Urraca participou na ratificación de fueros e privilexios e en medidas que afectaban a Compostela, Tui, Lugo e o Salnés, entre outros espazos. Esa actividade mostra unha relación concreta co territorio, máis alá do relato puramente militar ou dinástico. A raíña non foi só unha figura que pasou por Galicia: gobernou nela, negociou nela e apoiouse nela.
A documentación conservada permite ver tamén que Galicia, León e Castela concentran boa parte do seu rexistro diplomático, algo que os autores do artigo relacionan cos problemas de xurisdición e coas tensións que a raíña tivo que afrontar con magnates galegos, cos condes portugueses e coa propia igrexa compostelá. Esa densidade documental confirma a centralidade do país no seu reinado.
A pegada da raíña Urraca
Se a historia política de Urraca explica unha parte da súa pegada galega, a outra está na memoria do territorio. A súa figura deixou un ronsel de topónimos, castelos, ruínas, lendas e tradicións que chegan ata hoxe. O nome de Urraca reaparece en Sobroso, Salvaterra, Caldas de Reis, Lobeira, Monterroso, Viana do Bolo, Samos, Lugo, Mondoñedo ou Santiago. Nalgúns casos falamos de episodios historicamente documentables; noutros, de relatos populares que a converteron nunha personaxe case lendaria, asociada a tesouros, pasadizos e fortalezas. Ese fenómeno di moito da forza da súa presenza na memoria colectiva galega.
A dimensión lendaria non debe ocultar a histórica, pero tampouco convén desprezala. Que unha raíña do século XII siga viva no imaxinario popular galego indica que a súa figura quedou incrustada no mapa simbólico do país. A tradición fixo dela unha soberana que cabalgaba de castelo en castelo, que resistía cercos, que agochaba riquezas e que estaba presente en momentos decisivos da historia do territorio. Esa persistencia é, en si mesma, un dato relevante.
A revisión historiográfica das últimas décadas tamén foi importante para corrixir a imaxe herdada das crónicas máis hostís. A propia bibliografía académica lembra que, tras a súa morte, Afonso VII e boa parte da tradición cronística contribuíron a unha lectura negativa do seu reinado, presentándoa moitas veces a través de tópicos misóxinos ou dunha suposta incapacidade feminina para gobernar. Estudos como os de Therese Martin insistiron precisamente en recuperar esa historia deformada e en desmontar os prexuízos que condicionaron a percepción da raíña durante séculos. Pola súa banda, Pallares e Portela afondaron na súa dimensión política, afastándoa dunha visión anecdótica ou novelesca, mentres Reilly a situou como peza central para comprender a articulación do reino de León-Castela no primeiro terzo do século XII. Gordo Molina e Melo Carrasco engaden, ademais, unha visión da súa acción xurídica e do seu papel na reorganización interna do reino, salientando a súa capacidade para fortalecer posicións, crear fidelidades e actuar como poder público efectivo.
Nove séculos despois da súa morte, a figura de Urraca segue abrindo preguntas. Foi raíña de León e Castela, pero tamén condesa de Galicia e protagonista dunha etapa na que o país non foi periferia, senón centro de decisión. En Galicia xogouse a sucesión do reino, proclamouse o seu fillo, negociouse coas elites aristocráticas e eclesiásticas, produciuse unha das revoltas urbanas máis célebres do período e consolidouse parte da arquitectura política da época.
Por iso, cando este 8 de marzo de 2026 se lembran os 900 anos do falecemento de Urraca, Galicia non aparece na súa biografía como unha nota ao pé. É un dos territorios dende os que se entende mellor quen foi, como gobernou e por que a súa memoria segue viva. Entre a documentación medieval, a revisión dos historiadores e a pegada que aínda permanece en fortalezas, lendas e topónimos, a raíña Urraca continúa a ser unha figura clave para pensar a relación entre poder, territorio e memoria na historia galega.
