O Xogo dos Birlos convértese en Ben de Interese Cultural como símbolo vivo da tradición popular galega
O Diario Oficial de Galicia (DOG) publica este mércores a declaración do ‘Xogo dos Birlos’ de Galicia como Ben de Interese Cultural (BIC) na categoría de patrimonio inmaterial, culminando así o proceso iniciado pola Xunta para recoñecer oficialmente unha das expresións lúdicas máis representativas da cultura popular galega.
A medida, aprobada polo Goberno galego o pasado 13 de abril, supón a protección institucional dun xogo que durante séculos formou parte da vida cotiá, festiva e social de numerosas comunidades galegas, tanto no rural como posteriormente nos espazos urbanos. O decreto define esta práctica como “un dos xogos populares e tradicionais máis importantes da historia de Galicia”, destacando non só a súa antigüidade, senón tamén a súa relevancia como elemento de cohesión social e identidade colectiva.
O expediente valora especialmente a capacidade dos birlos para reforzar vínculos comunitarios e transmitir valores culturais propios, ao tempo que subliña o seu carácter integrador. A práctica, accesible economicamente e aberta á participación interxeracional, foi recoñecida tamén polo seu papel no desenvolvemento de habilidades como a memoria, o razoamento lóxico, a cooperación e o compañeirismo, ademais da súa dimensión deportiva.
O xogo consiste, en termos xerais, en lanzar unha bola contra unha serie de birlos coa finalidade de derrubalos e desprazalos, mais baixo esta fórmula básica agóchase unha ampla diversidade territorial. Galicia conserva distintas variantes locais que reflicten a riqueza cultural e a adaptación ás características de cada comarca. Entre as modalidades recollidas no decreto destacan os Bolos do Val Miñor, da Comarca de Viana do Bolo, de Xove, O Canteiro, en Liña, do Barbanza e A Cova, expresións dunha tradición plural que evolucionou de maneira diferenciada en función do territorio.
A protección chega nun momento considerado delicado para a súa continuidade. Os informes técnicos sinalan que o proceso de transmisión oral, clave na preservación histórica deste patrimonio, enfróntase a unha situación crítica debido á redución progresiva de practicantes e á perda de persoas portadoras do coñecemento tradicional. Este contexto fai temer pola desaparición de particularidades locais que constitúen unha parte esencial do valor etnográfico do xogo.
Historicamente, os birlos ocuparon un espazo central na sociabilidade galega. Durante séculos, os campos de xogo localizáronse en prazas públicas, adros de igrexas e espazos comunitarios, converténdose en lugares de encontro especialmente ligados ás romarías, ás festas parroquiais e ás tardes de primavera e verán. As partidas non eran só unha actividade recreativa, senón tamén un acontecemento social no que podían apostarse produtos como cordeiros, galiñas ou viño, integrándose plenamente na economía simbólica e festiva local.
Co avance da industrialización e os cambios sociais da Idade Contemporánea, o xogo foi desprazándose tamén cara a contornas urbanas, mantendo a súa presenza en novos contextos sociais. Porén, o declive comezou a facerse evidente a partir da década de 1950, cando os cambios nos hábitos de ocio e a transformación do rural galego reduciron a súa práctica.
A emigración galega contribuíu, non obstante, á internacionalización desta tradición. Os birlos cruzaron o Atlántico da man das comunidades emigrantes, asentándose en países como Arxentina, Uruguai, Cuba, México ou Chile, onde chegaron a existir asociacións vinculadas á súa práctica e conservación.
No ámbito da recuperación e institucionalización, un punto de inflexión produciuse en 1988 coa creación da Federación Galega de Bolos, entidade que desde entón traballa na promoción, protección e difusión desta tradición, ampliando en 1992 o seu labor coa incorporación do bolo celta ou tradicional.
