Quen foi Enrique Peinador Porrúa, o herdeiro de Mondariz fusilado polo franquismo e borrado da memoria galega

Enrique Peinador Porrúa tiña 38 anos recén cumpridos cando foi fusilado en Madrid, o 27 de abril de 1940, contra as tapias do Cemiterio del Este, hoxe Cemiterio da Almudena. O seu nome quedou durante décadas nun lugar secundario da memoria republicana galega, malia que a súa biografía reúne algúns dos trazos fundamentais dunha xeración derrotada pola Guerra Civil: compromiso coa legalidade republicana, galeguismo cultural e político, defensa das liberdades democráticas e unha represión exercida polos vencedores sen garantías xurídicas.

Nado en México o 4 de abril de 1902, fillo de Enrique Peinador Lines e de Georgina Porrúa Moreno del Villar, pertencía a unha familia vinculada ao proxecto empresarial, cultural e galeguista de Mondariz. O apelido Peinador estaba asociado ás augas minerais, ao balneario, ao turismo termal e a unha concepción do país que combinaba iniciativa privada, modernización, filantropía e compromiso intelectual. Mais a traxectoria de Enrique Peinador Porrúa desenvolveuse sobre todo en Madrid, onde exerceu como avogado, fiscal, xornalista e activista galeguista.

A súa figura é o centro do libro de Francisco Javier Redondo Abal ‘Un demócrata fronte á barbarie fascista: Vida e martirio de Enrique Peinador Porrúa, republicano galeguista (1902-1940)’, unha obra que procura rescatar do esquecemento a un home que, segundo a documentación manexada polo autor, foi condenado máis pola súa condición de vencido que por feitos probados. A investigación sitúao no contexto dunha represión franquista que, só en Madrid, levou ao fusilamento de 2.936 persoas entre maio de 1939 e febreiro de 1944, tras consellos de guerra sumarísimos.

En Galicia, esa represión tivo tamén unha dimensión masiva. Redondo Abal lembra que máis dun milleiro de homes e mulleres foron xulgados, sentenciados e executados antes de rematar a Guerra Civil, aos que se suman milleiros de persoas asasinadas extraxudicialmente nun territorio onde non houbo unha fronte bélica estable, senón persecución política, depuración e violencia planificada.

Neste marco aparece o nome de Peinador Porrúa, que o autor coloca ao carón doutras vítimas galegas da represión como Alexandre Bóveda, Ánxel Casal, Roberto Blanco Torres, Amada García, Víctor Casas, Camilo Díaz Baliño ou José Miñones.

Peinador Porrúa foi avogado laboralista e estivo vinculado á vida xurídica madrileña. Foi tamén secretario da Academia de Jurisprudencia y Legislación e desenvolveu unha intensa actividade política e cultural. En 1934 afiliouse a Izquierda Republicana, partido fundado por Manuel Azaña, e un ano despois ingresou na masonaría, unha pertenza que acabaría pesando contra el na represión franquista.

O seu galeguismo expresouse especialmente arredor do Lar Gallego de Madrid, entidade da emigración galega na capital do Estado. Alí ocupou responsabilidades como vicepresidente, secretario e bibliotecario, e colaborou no seu voceiro, ‘Galicia en Madrid’, revista mensual publicada entre 1932 e 1936. Desde ese espazo participou na vida cultural galega madrileña e defendeu unha idea de Galicia vinculada á lingua, á cultura e ao autogoberno.

Un dos seus compromisos políticos máis significativos foi a defensa do Estatuto de Autonomía de Galicia de 1936, aprobado en plebiscito pouco antes do golpe de Estado do 18 de xullo. Aquel proxecto, que abría unha vía institucional para o autogoberno galego, quedou truncado pola sublevación militar e pola guerra.

A actividade pública de Peinador tamén estivo ligada á defensa dos encausados pola revolución de outubro de 1934. En 1935 participou na edición do xornal ‘¡Amnistía!’, voceiro dos avogados que defendían as persoas procesadas por aqueles feitos. A iniciativa situábao nun espazo republicano e garantista, preocupado pola defensa xurídica dos represaliados e pola reivindicación de dereitos políticos.

Segundo o perfil reconstruído por Redondo Abal, Peinador non respondía ao modelo dun revolucionario exaltado nin dun militante marxista. Era, máis ben, un xurista republicano, convencido do valor da lei, da tolerancia e da defensa do réxime constitucional da Segunda República.

Tras o golpe de Estado de xullo de 1936, Peinador participou en Madrid no nacemento das Milicias Populares Galegas, xunto ao deputado Ramón Suárez Picallo e o farmacéutico viveirense Xoán Xosé Pla, ambos vinculados ao galeguismo. A iniciativa agrupaba galegos comprometidos coa defensa da República nun momento no que Madrid se converteu nun dos principais escenarios da resistencia contra os sublevados.

A súa presenza nesta organización foi, porén, escurecida durante anos. Redondo Abal sinala que mesmo en obras sobre as Milicias Populares Galegas o seu nome aparece diluído baixo referencias xenéricas, como a dun “republicano” que participara nas primeiras reunións.

O paso polos tribunais republicanos

Durante a Guerra Civil, Enrique Peinador desempeñou distintos cargos no ámbito xudicial republicano. Participou durante uns días nun dos tribunais do Comité Provincial de Investigación Pública en Madrid, organismo creado no contexto inicial da guerra, cando a capital vivía unha situación de violencia política, espionaxe, persecución de quintacolumnistas e descomposición das garantías ordinarias.

Posteriormente tivo outros destinos institucionais: foi delegado interventor interino da Junta Provincial de Beneficencia de la Hermandad del Refugio, avogado fiscal da Audiencia de Madrid, tenente fiscal do Tribunal Popular número 2 e acusador delegado da Fiscalía General nos Tribunales Especiales de Guardia.

Ese percorrido foi utilizado despois polo franquismo para construír unha acusación contra el. Porén, a investigación subliña que a súa actuación debe entenderse dentro dun contexto de guerra e de defensa da legalidade republicana fronte a unha sublevación militar. Tamén se indica que Peinador abandonou axiña os espazos máis problemáticos e pasou a desempeñar funcións menos controvertidas dentro da estrutura xudicial republicana.

O consello de guerra e a condena a morte

Rematada a guerra, Peinador foi sometido a un consello de guerra sumarísimo en Madrid. O proceso formou parte do amplo sumario contra supostos integrantes das chamadas “checas madrileñas”, unha categoría empregada pola propaganda franquista para presentar como criminal calquera participación en órganos de control ou xustiza republicanos durante a guerra.

O xornal ‘El Compostelano’, xa convertido tras a vitoria franquista en diario “al servicio de España”, publicou en abril de 1940 unha crónica do proceso baixo o titular “Consejo de Guerra contra los que formaban las checas madrileñas durante el dominio rojo”. Nesa información acusábase a Peinador de ter ditado numerosas penas de morte e de pedir 61 condenas capitais. Redondo Abal cualifica ese relato como unha mestura de falsidades e medias verdades sacadas de contexto, ao servizo da versión construída polos vencedores.

A sentenza condenouno á morte. O 27 de abril de 1940 foi fusilado no Cemiterio del Este. Xunto a el foron condenadas outras persoas nun procedemento que, segundo a interpretación do libro, tiña unha finalidade exemplarizante e vingativa.

Un dos aspectos máis relevantes do caso é que, segundo a documentación citada, existían informes favorables de persoas de dereitas que foran auxiliadas ou protexidas por Peinador durante a guerra. Eses testemuños non impediron a condena.

O resumo da obra de Redondo Abal insiste en que a súa presenza no Comité Provincial de Investigación Pública e a súa actividade como fiscal contra elementos da Quinta Columna madrileña pesaron máis que esas probas favorables. Para o autor, Peinador foi vítima dunha lóxica represiva que acusaba de “rebelión militar” a quen permanecera fiel ao réxime constitucional da Segunda República.

A represión continuou despois da súa morte. O pai de Enrique, Enrique Peinador Lines, faleceu en Vigo o 19 de xuño de 1940, menos de dous meses despois do fusilamento do fillo. A necrolóxica publicada por ‘El Pueblo Gallego’ ao día seguinte omitía o nome de Enrique Peinador Porrúa. Aparecían a viúva, as fillas e os xenros, mais non o fillo executado en Madrid.

Redondo Abal interpreta esa ausencia como parte da infamia franquista: o condenado non só perdía a vida, senón tamén o dereito a ser nomeado publicamente. A morte física ía acompañada dunha morte civil e simbólica.

Unha figura case esquecida

A pesar da súa traxectoria, Enrique Peinador Porrúa permaneceu durante décadas nun segundo plano. A súa figura apenas aparecía en estudos dedicados á familia Peinador ou á represión franquista. Ricardo Gurriarán abordou o contexto familiar no libro ‘Enrique Peinador Lines e Mondariz: empresa, turismo e país’, centrado no pai do protagonista. Fernando Franco e María Celia Ameneiro Bravo tamén trataron a figura de Peinador Lines nunha monografía sobre o empresario, galeguista, mecenas e filántropo.

Outra referencia importante aparece no traballo de Xosé Álvarez Castro ‘Os anos do silencio: represión e resistencia na provincia de Pontevedra’, onde se apuntaba a posible pertenza de Peinador Porrúa á masonaría como unha das causas da súa persecución. A investigación de Redondo Abal confirma esa adscrición.

Tamén o profesor Juan Antonio Ríos Carratalá incluíu o seu caso no libro ‘Perder la guerra y la historia. La represión de periodistas y escritores (1939-1945)’, dentro dun capítulo titulado ‘La inocencia del «chequista» Enrique Peinador’. No epílogo desa obra defíneo como “un jurista republicano, un nacionalista gallego y un joven con inquietudes que le llevaron a colaborar en iniciativas literarias, periodísticas y culturales”, e sinala que o seu perfil estaba lonxe de calquera extremismo.

Unha biografía para a reparación

A nova investigación de Francisco Javier Redondo Abal procura situar a Enrique Peinador Porrúa no lugar que, segundo o autor, lle corresponde dentro da memoria democrática galega. Para iso emprega bibliografía previa, prensa da época e documentación de arquivos como o Archivo Histórico Nacional, o Centro Documental de la Memoria Histórica de Salamanca, o Archivo del Ilustre Colegio de la Abogacía de Madrid ou o Archivo General e Histórico de Defensa.

O resultado é a reconstrución dunha vida marcada pola defensa da República, polo galeguismo e pola actividade xurídica, mais tamén polo funcionamento dunha maquinaria represiva que, tras a guerra, procurou castigar non só responsabilidades concretas, senón a propia condición de vencido.

Enrique Peinador Porrúa foi fusilado en 1940, mais o seu esquecemento prolongouse moito máis alá da posguerra. A recuperación da súa historia permite completar o mapa da represión contra os republicanos galegos e lembrar que, xunto aos nomes máis coñecidos, houbo tamén figuras borradas dos relatos públicos, das necrolóxicas familiares e mesmo das investigacións memorialísticas durante décadas. O seu caso resume a traxectoria dunha xeración que viu como o golpe de Estado destruía ao mesmo tempo a legalidade democrática, o proxecto autonomista galego e as vidas de quen os defenderon.