A outra emigración galega: cando Lisboa foi destino de traballo, lingua e pertenza compartida

A historia da emigración galega adoita mirar cara a América. Bos Aires, A Habana, Montevideo ou Caracas ocupan un lugar central no imaxinario colectivo dun país marcado pola saída de milleiros de persoas durante xeracións. Porén, antes e ao mesmo tempo que eses destinos transoceánicos, houbo tamén unha emigración próxima, intensa e durante moito tempo menos atendida: a que levou numerosos galegos e galegas cara a Portugal e, de maneira destacada, cara a Lisboa.

Esa é unha das ideas de partida de Espaços afetivos da Galiza na Lisboa atual, o libro de Antom Garcia Rodrigues editado por Laiovento no que o autor propón unha lectura da capital portuguesa a través das pegadas deixadas pola presenza galega. Non se trata, segundo explica, dunha historia sempre visible nin suficientemente documentada, senón dunha memoria que cómpre reconstruír a partir de fragmentos: nomes de rúas, barrios, tabernas, restaurantes, pratos, espazos asociativos, textos literarios, referencias culturais e lembranzas dispersas.

“Dende o século XVIII” pode falarse xa dunha presenza relevante, explica Antom Garcia, aínda que as raíces desta relación “se remontan ao mellor a 500 anos atrás”. O autor aclara que o libro ofrece unha contextualización inicial desa longa duración, mais que o seu traballo céntrase sobre todo nos séculos XIX e XX, cando esa presenza galega aparece con máis forza nos espazos urbanos, sociais e culturais de Lisboa.

O obxectivo, sinala, é recuperar unha memoria esquecida. A presenza galega na capital portuguesa foi importante, mais tamén quedou durante moito tempo nun lugar secundario dos relatos oficiais. “Permaneceu por moito tempo invisibilizada” e tamén “estigmatizada por estereotipos”, explica o autor. Fronte a esa invisibilidade, o libro procura rastrexar unha pegada que sobreviviu “nos barrios, en nomes de rúas, nomes propios, tradicións culinarias, economía” e noutros ámbitos da vida lisboeta.

A emigración galega cara a Lisboa non tivo, no relato histórico máis difundido, a mesma presenza que a emigración americana. O propio Antom Garcia recoñece esa diferenza de percepción: cando se pensa nos destinos da diáspora galega, adoita aparecer antes América ca Portugal. Mais iso non significa que a emigración cara ao sur fose menor en importancia histórica.

Segundo explica, os fluxos cara á capital portuguesa foron especialmente notables a partir do século XVIII, aínda que a relación vén de máis atrás. A proximidade xeográfica, os vínculos históricos e a afinidade lingüística facilitaron a chegada e a integración de moitas persoas procedentes de Galicia. “A emigración foi moi grande en Lisboa”, afirma.

Moitos deses galegos incorporáronse inicialmente a oficios duros e pouco valorados. Entre os máis citados están os augadeiros, carboeiros, taberneiros, pedreiros ou amoladores. Eran traballos vinculados á vida cotiá dunha cidade en crecemento, necesarios para o funcionamento urbano, mais socialmente situados nun espazo de baixa consideración. “Eran oficios moi duros e pouco valorizados”, resume Garcia Rodrigues.

Con todo, esa presenza laboral acabou por converterse tamén nunha forma de inserción. Co paso do tempo, aqueles traballadores foron gañando un lugar no tecido urbano e social de Lisboa. O autor fala dun proceso lento de recoñecemento, no que a comunidade galega foi deixando de ser só man de obra migrante para formar parte da propia vida da cidade.

Os augadeiros e a cidade antes da modernización

Un dos exemplos máis significativos desa pegada é o dos augadeiros galegos, figura recorrente na memoria lisboeta. Antes da modernización dos sistemas de abastecemento, estes traballadores levaban a auga ás casas e percorrían as rúas ofrecendo un servizo esencial. A súa presenza estaba ligada á estrutura material e doméstica da cidade.

Arquivo – Aguadeiro galego / Notícias Ilustrado, Série III, página 4

Antom Garcia lembra tamén unha dimensión lingüística e popular desta figura. En Lisboa, di, chamábanlles en ocasións “os aú”, pola maneira en que os galegos pronunciaban a palabra auga fronte ao portugués água. “Viñan aí dicindo ‘auga fresquiña’ e chamábanlles os aú”, explica.

A anécdota permite ver dúas cuestións relevantes. Por unha banda, a presenza dos galegos en tarefas fundamentais para a vida urbana. Pola outra, a maneira en que a lingua galega funcionaba á vez como marca de proximidade e como elemento diferenciador. A comunicación cos portugueses era posible sen grandes barreiras, mais a fala tamén identificaba a orixe dos migrantes.

O autor recoñece que o libro non se detén en profundidade no aspecto lingüístico, mais considera evidente que a proximidade entre galego e portugués foi unha vantaxe. “O tema lingüístico sempre axuda á hora de involucrarse en calquera tipo de tecido da cidade”, sinala. Esa facilidade de comunicación puido favorecer a integración, aínda que tamén contribuíu a que a presenza galega quedase ás veces diluída ou confundida coa española.

Un dos temas que atravesa a historia da emigración galega en Lisboa é a relación entre a identidade galega e a identidade española no exterior. Antom Garcia apunta que, en determinados contextos, a diferenza entre galegos e españois non sempre era clara para a sociedade de acollida. Algo semellante aconteceu noutras diásporas, como a americana, onde moitas veces o termo “galego” acabou empregándose para designar de maneira xeral persoas procedentes do Estado español.

No caso portugués, segundo explica, tamén existiu esa confusión. No ámbito asociativo, por exemplo, menciona a existencia dunha casa de galegos que, co paso do tempo, pode parecer “máis unha casa de españois que de galegos”. Ao mesmo tempo, tamén houbo contextos nos que a diferenza galega era recoñecible, sobre todo cando entraban en xogo a lingua, as prácticas culturais ou determinadas redes de sociabilidade.

A identidade galega en Lisboa aparece así como unha realidade complexa: ás veces afirmada, ás veces confundida e outras veces integrada nunha categoría máis ampla. Esa ambigüidade é unha das razóns polas que a súa memoria resulta difícil de reconstruír de maneira precisa.

Tabernas, casas de comida e memoria culinaria

Un dos eixos principais do libro é a análise dos espazos de alimentación e bebida. Antom Garcia explica que estruturou o traballo en oito capítulos, un dos cales está dedicado a restaurantes, tabernas, pastelaría e cafés. Son lugares especialmente importantes porque condensan vida social, memoria migrante e identidade compartida.

As tabernas e casas de comida foron puntos de encontro para a comunidade galega, mais tamén espazos de relación coa sociedade lisboeta. Neles conserváronse pratos e prácticas culinarias vinculadas a Galicia. O autor cita o polbo, as empanadas ou o caldo galego como exemplos de comidas que aparecen nestes espazos e que contribuíron a manter unha memoria de orixe.

“Son puntos de encontro”, explica Garcia Rodrigues. A comida funcionaba como unha forma de continuidade cultural e tamén como un modo de inserción económica. A través dos pequenos negocios, moitos migrantes atoparon unha vía de estabilidade e, nalgúns casos, de ascenso social.

O libro menciona espazos como A Provinciana, Estrela da Sé ou a Cervejaria Trindade, que permiten observar a pegada galega na vida comercial e gastronómica de Lisboa. Non se trata de grandes monumentos históricos, senón de lugares de uso cotián, nos que a memoria se conserva de maneira discreta. Precisamente por iso, o autor propón unha lectura afectiva da cidade, atenta a sinais que poden pasar desapercibidos.

Alfama, Alcántara e outros lugares da Lisboa galega

A pegada galega tamén aparece asociada a barrios e espazos concretos da cidade. Antom Garcia menciona Alcántara, Alfama ou o Bairro Alto, ademais de topónimos como Aldeia Galega. Nalgúns casos, a relación coa Galiza está presente no propio nome; noutros, aparece a través de historias, establecementos, memorias ou referencias menos evidentes.

Alfama, unha das zonas máis antigas de Lisboa, vincúlase a unha presenza galega máis temperá. Alí e noutros espazos da cidade situáronse traballadores como os augadeiros. Alcántara, pola súa banda, aparece como un barrio con presenza migratoria significativa e ligado á zona occidental da cidade, cara ao río e á área de Belém.

A cuestión urbana resulta importante porque a historia da emigración galega é tamén a historia dunha cidade en transformación. A venda de auga, o comercio do carbón, a construción ou a pequena hostalaría estaban conectados co crecemento e co funcionamento material de Lisboa. A presenza galega non foi só unha realidade demográfica, senón tamén unha contribución concreta á vida diaria da capital portuguesa.

“Por exemplo, o tema dos augadeiros que cargaban con auga polas casas era importante naquela época, antes da modernización do sistema de auga”, sinala Antom Garcia. Co paso do tempo, moitos deses oficios desapareceron ou perderon visibilidade, mais iso non borra o papel que tiveron nunha etapa concreta da historia urbana lisboeta.

Arquivo – Ilha dos galegos, no barrio de Chiado (Lisboa), punto de encontro dos traballadores galegos urbanos a comezos do século XX / SAPO Blogs (O Sal da História)

Arquivo – Centro Galego de Lisboa / El Trapezio, 2022

Literatura, estereotipos e imaxinario luso-galego

A presenza galega en Lisboa non se limita ao mundo laboral ou comercial. Tamén aparece na literatura portuguesa e nos imaxinarios culturais construídos ao longo dos séculos. O libro aborda referencias a autores como Alexandre Herculano, Camilo Castelo Branco, Teixeira de Pascoaes ou Miguel Torga, nos que Galicia e os galegos aparecen con significados diversos.

Nalgúns casos, a representación galega está asociada á proximidade histórica e cultural entre Galicia e Portugal. Noutros, aparece atravesada por estereotipos. Antom Garcia sinala que houbo imaxes negativas dos galegos, mais tamén unha percepción de persoas honestas e fieis. Esa combinación revela unha representación ambivalente, na que a admiración, a proximidade e o tópico conviviron durante moito tempo.

O autor menciona tamén reflexións de escritores que estableceron unha ligazón intensa entre Galicia e Portugal. Nese contexto, lembra a existencia de discursos que vían Galicia como parte dunha historia común, marcada por un pasado compartido e por un posterior esquecemento. “Son conscientes de que tiñamos un pasado común”, explica, antes de sinalar que despois ese vínculo foi “oculto” ou esquecido en parte.

Esta dimensión literaria permite entender que a presenza galega en Lisboa non foi só económica. Foi tamén simbólica. Os galegos foron traballadores, comerciantes, habitantes da cidade e, ao mesmo tempo, figuras incorporadas á imaxinación cultural portuguesa.

O libro tamén dedica atención aos espazos da marxinalidade, da criminalidade e dos estigmas asociados aos galegos. Antom Garcia non presenta esta dimensión como unha explicación da comunidade migrante, senón como parte dos discursos que contribuíron a fixar determinadas imaxes sociais.

A historia de calquera migración adoita estar atravesada por procesos de estigmatización. A chegada de poboación traballadora, moitas veces pobre e vinculada a oficios duros, favoreceu a creación de tópicos. No caso galego en Lisboa, eses estereotipos conviviron coa integración laboral, a proximidade lingüística e o recoñecemento progresivo.

O interese histórico está precisamente en observar esa tensión. Os galegos foron necesarios para a cidade, mais non sempre recoñecidos polos relatos oficiais. Formaron parte da vida urbana, mais a súa memoria quedou fragmentada. Foron próximos aos portugueses pola lingua e pola cultura, mais tamén obxecto de diferenciación e, nalgúns casos, de caricatura.

As mulleres galegas: unha pegada aínda máis difícil de documentar

A presenza das mulleres galegas nesta migración aparece como unha das grandes cuestións pendentes. Antom Garcia recoñece que o seu papel está moito menos documentado. “Evidentemente” estiveron invisibilizadas, sinala, nun contexto no que as fontes históricas adoitan recoller peor as vidas das mulleres, especialmente se pertencían ás clases populares.

Segundo explica, moitas puideron traballar no servizo doméstico, como criadas ou empregadas do fogar, seguindo patróns comúns a outras migracións. Porén, atopar información concreta resulta difícil. “Está moito menos documentado”, afirma.

A dificultade documental non implica ausencia histórica. As mulleres tamén formaron parte da emigración galega cara a Lisboa e tiveron un papel fundamental na vida familiar, laboral e comunitaria. Mais a súa pegada require novas investigacións e unha atención específica ás fontes menos evidentes: arquivos domésticos, memoria oral, rexistros de servizo, documentación parroquial ou historias familiares.

Unha cartografía afectiva da memoria

A proposta de ‘Espaços afetivos da Galiza na Lisboa atual’ é ler Lisboa como unha cidade marcada por capas de memoria. Non se trata só de localizar onde viviron ou traballaron os galegos, senón de entender que relación afectiva, cultural e histórica permanece neses lugares.

Antom Garcia organiza o libro arredor de ámbitos diversos: alimentación, bebida, asociacionismo, cultura, prensa, literatura, festas, relixión, tradicións, figuras relevantes, marxinalidade, estigmas e toponimia. Esa estrutura permite reconstruír unha presenza plural, que non se reduce a unha única clase social nin a un só tipo de espazo.

O resultado é unha especie de mapa incompleto, mais significativo. Unha introdución a unha historia que, segundo o propio autor, necesitaría moitos máis medios e fontes para chegar a unha visión máis concluínte. “Faría falta moitas máis fontes”, recoñece. O traballo, di, busca “explicar ou intentar recuperar esta pegada que deixaron os galegos en Lisboa”.

Unha das conclusións máis claras que indica Antom Garcia é que a historia galega de Lisboa segue a ser un campo aberto. Hai referencias, estudos previos, investigacións parciais, memoria urbana e documentación dispersa, mais falta unha reconstrución máis ampla e sistemática.

O autor sinala que sería necesario entrevistar a máis persoas, contrastar máis fontes e afondar en historias familiares ou comerciais que permanecen pouco estudadas. Nalgúns casos, a información aparece de maneira indirecta: alguén lembra que unha familia era galega, que un pai procedía de Galicia ou que un negocio tiña unha orixe migrante. Son indicios valiosos, mais difíciles de ordenar sen unha investigación máis extensa.

“Faría falta máis medios para facer un traballo moito máis profundo”, explica. Para el, o libro funciona como unha primeira aproximación, unha porta de entrada a unha realidade que aínda require máis detalle. “No final isto é como unha pequena introdución”, di.

Esa condición introdutoria non lle resta valor ao proxecto. Ao contrario, sitúao nunha liña de recuperación histórica que busca facer visible unha presenza esquecida. A Lisboa actual conserva pegadas galegas en lugares que moitas veces non son lidos como patrimonio, mais que forman parte da memoria urbana: unha taberna, un prato, unha rúa, unha palabra, un oficio desaparecido ou unha lembranza familiar.