O Campo de Aragón, escenario da represión franquista en Ourense, busca o recoñecemento estatal como lugar de memoria
A secretaria xeral do PSOE en Ourense, Natalia González, mantivo esta pasada semana unha reunión co secretario de Estado de Memoria Democrática, Fernando Martínez, para reclamar que a praza do complexo cultural de San Francisco, o antigo Campo de Aragón, sexa recoñecida oficialmente como lugar de memoria democrática. A petición busca dignificar un espazo vinculado á represión franquista na cidade, onde foron executadas 133 persoas durante a ditadura.
González trasladou ao secretario de Estado a necesidade de que este lugar conte cun recoñecemento institucional que permita preservar a memoria das vítimas e incorporar o espazo aos instrumentos públicos previstos pola lexislación estatal en materia de memoria democrática. A dirixente socialista acudiu ao encontro acompañada pola deputada Marga Martín.
“Falamos de persoas que sufriron persecución por defender a democracia. Por iso queremos que o Campo de Aragón sexa declarado lugar de memoria democrática e que se converta nun espazo de lembranza, educación e futuro”, explicou Natalia González tras a reunión. Pola súa banda, Marga Martín defendeu que “sen memoria non hai xustiza e sen xustiza, non hai democracia, reparación nin dignidade”.
A reclamación chega despois de que hai menos dun ano, en novembro de 2025, o pleno municipal de Ourense aprobase por unanimidade unha declaración institucional para impulsar a declaración do Campo de Aragón como Lugar de Memoria Democrática. Aquela iniciativa, promovida polo grupo socialista, fora presentada como un paso necesario para que a Secretaría de Estado poida recoñecer oficialmente este enclave.
O Campo de Aragón ocupaba unha explanada vinculada ao antigo cuartel de San Francisco. Hoxe, esa contorna forma parte dun espazo urbano no que se sitúan equipamentos culturais como o Auditorio Municipal, a Biblioteca Pública, o Edificio de Artes Escénicas ‘Manuel Suárez Castro’ e o Arquivo Histórico Provincial. A transformación do lugar non borrou, porén, a súa relación coa represión exercida tras a Guerra Civil.
O antigo Campo de Aragón é sinalado por colectivos memorialistas como un dos espazos máis significativos da represión franquista en Ourense. Alí foron fusiladas persoas represaliadas polo réxime, nun contexto no que a violencia política deixou unha fonda pegada na cidade e no conxunto de Galicia. Segundo o proxecto Nomes e Voces, elaborado co traballo das tres universidades galegas e da Xunta de Galicia, arredor de 6.000 persoas perderon a vida en Galicia como consecuencia da represión franquista.
A reivindicación do recoñecemento deste espazo non é nova. En abril de 2024, o colectivo Amigos da República volveu reunirse no cemiterio de San Francisco, xunto ao monumento dedicado aos fusilados pola ditadura, para lembrar os nomes das vítimas da represión política. Nese acto, a entidade reclamou que tanto o Campo de Aragón como o propio memorial do camposanto fosen incluídos no inventario estatal de Lugares de Memoria Democrática, previsto pola lei aprobada o 19 de outubro de 2022.
Naquela homenaxe, o presidente de Amigos da República, David Simón Lorda, lembrou que as persoas recordadas no memorial representaban tamén a outras vítimas da violencia franquista. “As persoas que homenaxeamos hoxe aquí, neste memorial republicano, son un símbolo dos centos de miles que foron asasinadas ou represaliadas por parte do réxime franquista tanto en Ourense como no resto de Galicia e moitos outros lugares do Estado español”, afirmou.
O colectivo tamén reiterou entón outra demanda que leva anos formulando: que o antigo Campo de Aragón pase a chamarse praza da República, unha mudanza que, segundo lembrou Simón Lorda, fora comprometida polo Concello de Ourense no ano 2018. Para a entidade memorialista, a recuperación da memoria republicana non debe limitarse á conservación simbólica dos espazos, senón que debe traducirse nun recoñecemento activo dos valores democráticos asociados a esa etapa histórica.
O cemiterio de San Francisco conserva tamén un conxunto escultórico moderno dedicado aos republicanos fusilados durante a Guerra Civil. A obra, realizada polos arquitectos Alfredo Freixedo Alemparte e Pedro Diéguez Iglesias, foi inaugurada o 25 de setembro de 2005 e doada ao Concello de Ourense. O monumento, promovido pola asociación Amigos da República, foi levantado sobre a fosa común na que foron enterradas persoas fusiladas no Campo de Aragón e no Cumial en 1936.
Segundo a información recollida sobre este memorial, o conxunto foi executado en mármore branco de Macael e sufragado a través de doazóns particulares, principalmente de veciñanza da cidade. O custo da instalación foi de 4.000 euros. A súa presenza no camposanto converteuse nun punto de referencia para os actos de lembranza das vítimas da represión franquista en Ourense.
