Un coitelo galaico-romano abre unha nova vía para interpretar o xacemento de Sálvora
O Grupo de Estudos de Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio da Universidade de Vigo, o GEAAT, mantén aberta unha liña de investigación arredor dun achado singular localizado hai uns anos na illa de Sálvora: un coitelo galaico-romano de ferro, duns vinte centímetros de lonxitude, que podería axudar a interpretar a ocupación antiga documentada no Areal dos Bois, dentro do Parque Nacional das Illas Atlánticas.
A peza, que presenta unha argola no mango, posiblemente destinada a pasar un cordel ou algún sistema de suxeición, converteuse nun dos elementos máis relevantes para comprender a función do xacemento. O equipo investigador procura agora paralelos noutros territorios vinculados ao mundo romano, especialmente en espazos nos que a documentación arqueolóxica sexa máis completa. O obxectivo é localizar un exemplar semellante que permita determinar se se trataba dun utensilio común ou dunha ferramenta asociada a unha actividade concreta.
A hipótese que está sobre a mesa é que os restos localizados en Sálvora poidan corresponderse cunha factoría de salgadura ou cun espazo produtivo relacionado co tratamento do peixe. A identificación dun coitelo de características similares noutro contexto mellor estudado permitiría avanzar nesta interpretación, aínda provisional. A arqueóloga Patricia Valle, investigadora do proxecto, sinala que a peza podería ter unha función concreta, do mesmo xeito que na actualidade existen útiles específicos para diferentes tarefas domésticas ou produtivas. Segundo explica, “a lo mejor tenía una función específica, como hoy tenemos un utensilio propio para la mantequilla”.
O coitelo foi tratado na Escola Superior de Conservación e Restauración de Bens Culturais de Galicia, en Pontevedra, onde se lle retiraron zonas de óxido. Esta intervención permitiu mellorar o seu estado de conservación e observar con maior claridade as súas características formais. A peza será obxecto dun artigo científico que se publicará proximamente e está previsto que poida exhibirse no Museo Arqueolóxico do Barbanza, en Boiro.
Un proxecto para medir o impacto da degradación costeira
A investigación arredor do coitelo forma parte dun traballo máis amplo: o proxecto Sentinela, que está a piques de concluír. A súa finalidade principal é avaliar como están a afectar os procesos de degradación aos xacementos arqueolóxicos situados no ámbito do Parque Nacional das Illas Atlánticas, especialmente nun contexto marcado polo aumento de episodios climatolóxicos extremos e polas transformacións do bordo costeiro.
Segundo os datos recollidos polo equipo, o mar está a alterar diferentes praias do parque, arrastrando area e deixando máis expostos algúns elementos arqueolóxicos. Esa perda de suxeición pode favorecer a aparición de restos, pero tamén incrementa o risco de deterioración. Porén, o caso de Sálvora ofrece unha situación distinta á doutros puntos analizados.
No Areal dos Bois, a duna presenta unha estabilidade notable. Patricia Valle explica que as mareas non están incidindo con tanta intensidade como noutros espazos e que a variación provocada polo vento é mínima. Iso favorece que os restos permanezan cubertos pola area. “En principio no hay peligro de que se desentierren”, sinala a investigadora.
Esta estabilidade converte a zona nun espazo de interese para a conservación, pero tamén obriga a manter a vixilancia. O feito de que os restos sigan soterrados reduce a súa exposición directa aos axentes ambientais, mais tamén limita o coñecemento completo do xacemento. Por iso, o equipo quere continuar monitorizando a duna e analizar a súa evolución nos próximos anos.
Muros, cerámicas e restos de fauna
As intervencións realizadas no marco de Sentinela permitiron documentar diferentes materiais no Areal dos Bois. Entre eles figuran partes dun muro de contención, localizadas nun pequeno sondeo, ademais dunha cantidade significativa de cerámica e restos de fauna terrestre e mariña.
Estes materiais están a ser estudados por especialistas para determinar que tipo de ocupación existiu na illa durante a Antigüidade. Un dos traballos en marcha corresponde ao investigador Carlos Fernández, da Universidade de León, que analiza os restos faunísticos ao microscopio. O seu informe poderá achegar información sobre a alimentación das persoas que ocuparon este espazo ou sobre as actividades produtivas desenvolvidas nel.
A combinación destes elementos —estruturas, cerámicas, fauna e instrumental metálico— é a que permite formular a posibilidade dunha actividade vinculada á explotación dos recursos mariños. Con todo, o equipo mantén a prudencia e considera necesario reforzar as evidencias antes de pechar unha interpretación definitiva.
A presenza do coitelo é especialmente relevante porque podería encaixar cun uso relacionado coa limpeza, manipulación ou procesamento do peixe, aínda que esa lectura depende de atopar paralelos arqueolóxicos noutros lugares. Por iso, o GEAAT está a rastrexar contextos do mundo romano nos que puideran aparecer útiles semellantes.
A pregunta sobre unha ocupación anterior
A investigación en Sálvora tamén abre outra cuestión: a posibilidade de que a illa estivese ocupada antes da etapa romana. O propio GEAAT confirmou recentemente nas illas Cíes a existencia dunha primeira gran vivenda castrexa, polo que a pregunta sobre posibles ocupacións máis antigas en Sálvora resulta inevitable.
Patricia Valle, con todo, subliña que polo momento non existen datos que permitan afirmalo no caso do Areal dos Bois. “Nunca se puede descartar. A día de hoy no hay restos tan antiguos, no hay indicios, pero eso no quiere decir que no pueda haberlos”, indica.
Así, a hipótese dun posible xacemento castrexo baixo os niveis coñecidos mantense no terreo das posibilidades, pero non das evidencias. A día de hoxe, os materiais documentados apuntan sobre todo cara á ocupación antiga de época romana e ao interese por comprender se esta estivo vinculada a unha actividade económica organizada.
Unha segunda fase para continuar os traballos
O equipo investigador solicitou unha segunda fase do proxecto Sentinela co obxectivo de continuar os estudos nos territorios do Parque Nacional das Illas Atlánticas. Entre as liñas previstas figuran novas intervencións, a continuidade da monitorización da duna do Areal dos Bois e a documentación doutros elementos patrimoniais en risco.
Un dos traballos propostos é a obtención dunha copia virtual en 3D da posible cista de Cortegada, en Carril, un elemento que se atopa en perigo de desaparición. Esta actuación permitiría conservar unha reprodución dixital precisa dun ben ameazado polos procesos de degradación costeira.
Sentinela conta con financiamento do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico e co apoio loxístico e económico da Consellería de Medio Ambiente. O proxecto sitúa o patrimonio arqueolóxico das illas nun contexto de cambio ambiental, no que a investigación científica e a conservación preventiva resultan cada vez máis necesarias.
