A memoria gandeira da serra do Suído, entre pedras, chozos e comunidades de montes
A memoria gandeira da serra do Suído, un territorio situado entre as provincias de Pontevedra e Ourense, centrará a xornada ‘A serra do Suído. A memoria gandeira entre as pedras’, unha proposta integrada no ciclo ‘Soster o noso’ que procura abrir un espazo de reflexión arredor do patrimonio menos coñecido e, en moitos casos, en situación de risco.
O encontro parte dunha idea central: achegarse ao patrimonio desde o propio territorio, incorporando non só a visión investigadora, senón tamén a das persoas e comunidades que coñecen de primeira man estes espazos e que manteñen viva a súa memoria. O ciclo ‘Soster o noso’ nace así como unha iniciativa orientada a favorecer unha mirada máis consciente sobre aqueles bens culturais que, malia teren un papel relevante na identidade colectiva, adoitan permanecer fóra dos grandes focos de atención patrimonial.
Neste caso, o protagonismo recaerá na serra do Suído, un sistema montañoso que funciona como límite natural entre Pontevedra e Ourense e onde a actividade gandeira tradicional deixou unha marca profunda na paisaxe. Entre brañas, penedos graníticos e antigos camiños de tránsito, consérvanse diferentes estruturas vinculadas ao pastoreo, entre elas os chozos, pequenas construcións de pedra empregadas polos pastores como refuxio durante as estadías no monte.
Estas edificacións constitúen un exemplo de arquitectura vernácula en pedra seca, mais tamén son testemuño dun modo de vida ligado ao traballo comunitario, ao coñecemento do territorio e ao aproveitamento dos recursos do monte. A súa presenza permite reconstruír parte da historia das comunidades rurais que habitaron e xestionaron estes espazos durante xeracións, nun contexto marcado pola gandaría extensiva e pola relación directa co medio.
A xornada non se limitará aos chozos, senón que abordará tamén outras construcións asociadas ao coidado do gando e á vida pastoril. Nos montes galegos é habitual atopar restos de cortellos, sesteiros, foxos de lobo e outras estruturas que forman parte dun mesmo universo cultural. Moitas delas atópanse hoxe abandonadas ou en estado de ruína, mais conservan información relevante para comprender como se organizaba o pastoreo, que relación existía entre as aldeas e o monte, e de que maneira se distribuían os usos do territorio.
A través desta mirada, o Suído convértese nun espazo desde o que analizar a pegada dun mundo agrogandeiro xa desaparecido, mais aínda presente na memoria das comunidades locais. A situación actual destes territorios, afectados en moitos casos polo despoboamento e pola procura de novas vías de desenvolvemento, engade unha dimensión contemporánea ao debate: como conservar este patrimonio, que usos pode ter no futuro e que papel deben desempeñar as comunidades que xestionan os montes onde se localiza.
A programación de ‘A serra do Suído. A memoria gandeira entre as pedras’ presentará investigacións desenvolvidas durante as dúas últimas décadas desde diferentes disciplinas. Os traballos arqueolóxicos, antropolóxicos e documentais permitirán afondar na cronoloxía destas construcións, na súa diversidade tipolóxica e nas formas de vida das persoas que as levantaron, utilizaron e transmitiron como parte da paisaxe cultural da serra.
A primeira parte da xornada estará dedicada á exposición das investigacións realizadas no Suído, co obxectivo de ofrecer unha visión ampla sobre os avances acadados no estudo deste patrimonio. Pola tarde, a atención abrirase a outros contextos semellantes en Galicia, co fin de poñer en relación a realidade da serra con experiencias e estudos desenvolvidos noutros territorios onde tamén se conservan vestixios da gandaría tradicional.
O encontro incluirá ademais unha mesa de debate na que participarán persoas investigadoras e representantes de comunidades de montes. O obxectivo será reflexionar sobre o futuro deste patrimonio cultural, sobre as posibilidades da súa conservación e sobre o papel que poden xogar estes bens na construción de alternativas sostibles e conectadas co territorio.
Como peche, o segundo día desenvolverase unha excursión pola serra do Suído para coñecer sobre o terreo algúns dos conxuntos arqueolóxicos vinculados á gandaría. A visita permitirá observar directamente as estruturas estudadas e comprender a súa relación coa paisaxe, cos antigos camiños e cos espazos de uso tradicional do monte.
