As galerías ocultas de Mondoñedo: 1.500 metros de enxeñaría hidráulica con tres séculos de historia

Mondoñedo acolleu o pasado venres a presentación de ‘Enxeñería hidráulica do século XVIII na cidade de Mondoñedo. A traída histórica de auga’, unha investigación que recupera a historia dunha das principais infraestruturas construídas na cidade durante a Idade Moderna. O volume analiza a orixe, a evolución e o estado de conservación do antigo sistema hidráulico que levou auga ata os inmobles do bispado e diferentes puntos de uso público durante máis de douscentos anos.

A obra está asinada por Xurxo Lorenzo, Javi Fouz, Andrés G. Doural, Miguel Chao e Magdalena Domenech e foi editada polo Servizo de Publicacións da Vicepresidencia da Deputación de Lugo. O estudo reúne documentación histórica, cartografía, levantamentos topográficos e recursos gráficos para reconstruír unha rede que discorre, en boa medida, baixo terra.

A construción da traída comezou en marzo de 1726, por iniciativa do bispo frei Juan Muñoz y Salcedo. O proxecto tiña como finalidade inicial garantir a chegada de auga aos edificios relixiosos da cidade e ás fontes públicas, nun momento no que o abastecemento dependía directamente dos mananciais, das condicións do terreo e da creación de estruturas capaces de manter o recurso en condicións axeitadas.

O sistema reunía a auga procedente de tres mananciais. Para protexer os puntos de captación construíronse edificacións subterráneas que evitaban tanto a entrada de animais como a retirada de auga por parte doutros veciños antes de que chegase á rede principal. Desde estes espazos, a auga era conducida cara á cidade mediante galerías e canalizacións soterradas.

A investigación describe unha infraestrutura composta por arredor de 1.500 metros de condución subterránea, ademais de alxibes, depósitos, decantadores, captacións e outros elementos auxiliares. Parte deste conxunto continúa en funcionamento tres séculos despois da súa construción, aínda que o sistema histórico deixou de ser a principal rede de abastecemento da cidade a finais da década de 1920.

Na actualidade poden visitarse os edificios vinculados aos mananciais e aproximadamente 250 metros de galerías, o que permite observar directamente as técnicas utilizadas para captar, conducir e almacenar a auga. Os elementos conservados ofrecen tamén información sobre os coñecementos técnicos da época e sobre a capacidade de adaptar as estruturas hidráulicas á orografía da contorna mindoniense.

O libro non se limita á cronoloxía da obra, senón que identifica e describe os vestixios que permanecen no territorio. Os autores empregaron mapas históricos, documentación gráfica e estudos topográficos para establecer o percorrido da rede e localizar os espazos que formaban parte dela.

Entre os elementos analizados figuran as galerías subterráneas, os sistemas de almacenamento e os dispositivos destinados a separar os sedimentos antes de que a auga continuase o seu percorrido. O conxunto permite coñecer as diferentes fases do proceso, desde a captación nos mananciais ata a distribución nos puntos de destino.

Durante a presentación, o deputado Daniel García destacou o papel do Servizo de Publicacións da Vicepresidencia da Deputación na difusión do patrimonio histórico da provincia. Segundo explicou, a obra achega documentación para comprender unha infraestrutura que requiriu resolver diferentes dificultades técnicas durante o século XVIII.

García tamén sinalou que a publicación contribúe a facer visible un patrimonio que permanece fóra dos percorridos máis coñecidos da cidade. O carácter subterráneo de boa parte das estruturas provocou que, malia a súa extensión e continuidade no tempo, a antiga traída de auga sexa aínda descoñecida para unha parte da poboación.

Os autores defenderon durante o acto a conveniencia de promover unha figura específica de protección para o conxunto. O obxectivo sería garantir a conservación das galerías, captacións, depósitos e demais estruturas, así como facilitar o seu estudo e impedir posibles alteracións derivadas de obras ou intervencións sobre o terreo.

A preocupación pola conservación da infraestrutura levou tamén á constitución da Asociación Cultural Os Pedregás, con sede en Mondoñedo. A entidade nace co propósito de divulgar o valor histórico do sistema, promover o seu coñecemento e colaborar nas iniciativas destinadas á súa protección.

A publicación inclúe un mapa histórico do trazado da traída, que permite seguir a disposición das canalizacións e a relación entre os puntos de captación e a cidade. Este material pretende servir tanto para a investigación como para a divulgación entre o público xeral.

O volume incorpora igualmente varias propostas de sendeirismo que reproducen sobre o terreo parte do percorrido da rede hidráulica. Estes itinerarios permiten localizar vestixios, comprender a posición dos mananciais e coñecer a integración da obra na paisaxe que rodea Mondoñedo.

Deste xeito, a investigación abre tamén a posibilidade de vincular a conservación patrimonial coa creación de novos percorridos culturais. As rutas propostas combinan a lectura histórica do territorio coa visita aos elementos accesibles da traída, entre eles os edificios que protexen as captacións e os tramos de galerías que poden ser percorridos.

A antiga rede de abastecemento permite estudar, ademais, a evolución urbana de Mondoñedo e a relación entre o poder eclesiástico, os servizos públicos e a xestión da auga durante o século XVIII. A iniciativa do bispo frei Juan Muñoz y Salcedo respondeu á necesidade de asegurar un abastecemento regular nunha cidade marcada pola presenza institucional do bispado.

A súa continuidade durante máis de dous séculos mostra tamén a duración dun modelo de infraestrutura baseado na gravidade, na captación directa dos mananciais e no mantemento periódico das conducións. Aínda que foi substituído por redes máis modernas, parte do sistema conserva a súa función hidráulica e mantén visibles as solucións construtivas empregadas hai trescentos anos.