Pode ser a Ribeira Sacra Patrimonio Mundial? A historia dun territorio único desde hai máis de mil anos

por Xiana Andrade · 26 Xul, 2026

Tempo de lectura: 5 min.

A Ribeira Sacra vive días decisivos. O Comité do Patrimonio Mundial da UNESCO reúne estes días en Busán (Corea do Sur) aos representantes dos 21 países que decidirán se este territorio galego entra na prestixiosa Lista do Patrimonio Mundial. A decisión chega despois de meses de avaliación e dun informe do ICOMOS (o principal órgano asesor da UNESCO en materia de patrimonio cultural) que recomendou non inscribir, polo momento, a candidatura, ao considerar que era necesario reforzar algúns aspectos da proposta. A pesar diso, tanto a Xunta como o Goberno español defenderon que o informe é consultivo e mantiveron o apoio á candidatura ata a votación final.

Pero máis aló do resultado, a candidatura leva inevitablemente a unha pregunta: que fai da Ribeira Sacra un lugar excepcional? A resposta non está só na beleza dos canóns do Sil e do Miño, senón nunha historia de máis de mil anos na que natureza e ser humano construíron unha paisaxe practicamente única en Europa.

Unha paisaxe modelada durante séculos

A Ribeira Sacra ocupa o curso medio dos ríos Sil, Miño e Cabe, nun territorio repartido entre as provincias de Lugo e Ourense. O elemento máis recoñecible son os impresionantes canóns escavados polos ríos ao longo de millóns de anos, con desniveis que nalgúns puntos superan os 500 metros.

Mais a súa singularidade non reside unicamente na súa xeografía. O valor do territorio nace da interacción continuada entre a paisaxe natural e a acción humana durante séculos. Xeración tras xeración, os seus habitantes adaptaron as ladeiras para cultivar viñedo, construíron mosteiros, abriron camiños e aproveitaron os recursos do río sen alterar a identidade do territorio.

Precisamente esa relación histórica entre a auga e a actividade humana é o eixo da candidatura presentada á UNESCO baixo o nome de “Ribeira Sacra. Paisaxe da Auga”. Inclúe unha paisaxe cultural formada por elementos moi diversos: antigos camiños, pontes medievais, pequenas aldeas, sistemas tradicionais de rega, muíños, pesqueiras, embarcadoiros históricos e unha complexa rede de socalcos que continúa transformando visualmente os vales do Sil e do Miño.

Mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil / ribeirasacra.com

O territorio onde floreceu o monacato galego

O nome de Ribeira Sacra está intimamente ligado aos numerosos mosteiros que se conservan na zona. Entre os séculos IX e XIII produciuse unha extraordinaria expansión do monacato, favorecida polo illamento natural dos vales.

Neste período fundáronse ou consolidáronse cenobios como Santo Estevo de Ribas de Sil, Santa Cristina de Ribas de Sil, San Pedro de Rocas, Ferreira de Pantón ou San Paio de Diomondi, entre outros. Estes centros relixiosos convertéronse en auténticos motores económicos e culturais.

Os monxes non só se dedicaban á oración. Tamén administraban terras, impulsaban a agricultura, conservaban manuscritos e organizaban boa parte da vida económica da comarca. Moitos dos socalcos utilizados actualmente para o cultivo da vide teñen a súa orixe ou foron ampliados durante esta época medieval.

A viticultura heroica

Se existe un elemento que define a Ribeira Sacra é o viñedo. As viñas medran sobre pendentes extremadamente pronunciadas, obrigando desde hai séculos a construír miles de bancais sostidos por muros de pedra seca. Esta técnica permite aproveitar cada pequeno espazo cultivable nun territorio onde a mecanización resulta practicamente imposible.

Por iso fálase de viticultura heroica, un termo empregado para designar aquelas explotacións agrícolas desenvolvidas en condicións especialmente difíciles. Na Ribeira Sacra, boa parte da vendima continúa realizándose manualmente, como se fixo durante xeracións.

A presenza da vide na Ribeira Sacra podería remontarse á época romana, aínda que non existen probas concluíntes de que fosen os romanos quen introduciron o seu cultivo na comarca. O que si sinalan diversos estudos é que a romanización favoreceu a enxertía, a expansión da viticultura e a produción de viño, aproveitando as novas vías de comunicación e a integración do territorio na economía imperial. Séculos máis tarde, serían as comunidades monásticas medievais as que impulsarían decisivamente o desenvolvemento do viñedo e da paisaxe de socalcos que hoxe caracteriza a Ribeira Sacra.

Cantís na Ribeira Sacra / foto Lopez_Grande CC0

Un proceso iniciado hai máis dunha década

O camiño cara ao recoñecemento internacional non comezou agora. A candidatura empezou a tomar forma hai máis dunha década, impulsada polas institucións galegas e polo Ministerio de Cultura. En 2019 entrou oficialmente na Lista Indicativa española, paso imprescindible para optar ao recoñecemento mundial.

Desde entón realizáronse numerosos estudos históricos, arqueolóxicos, ambientais e paisaxísticos para demostrar que a Ribeira Sacra posúe un Valor Universal Excepcional, o principal requisito esixido pola UNESCO.

A avaliación técnica de ICOMOS recomendou este ano non inscribir aínda a candidatura e solicitou reforzar determinados aspectos relacionados coa delimitación do territorio, a metodoloxía empregada e a xustificación do seu carácter excepcional. A pesar diso, a decisión definitiva corresponde exclusivamente ao Comité do Patrimonio Mundial, formado por representantes de 21 Estados, que analiza tamén outros factores ademais do informe técnico.

Moitos problemas

O soño da Ribeira Sacra de converterse en Patrimonio Mundial sufriu un duro revés tras o informe desfaorable emitido por Icomos, o principal órgano asesor da UNESCO. A avaliación técnica conclúe que o expediente non acredita de maneira suficiente o Valor Universal Excepcional esixido polo organismo internacional. A institución sinala que a argumentación do proxecto, estruturada nesta ocasión arredor da denominada “cultura da auga”, non logra demostrar unha singularidade única en comparación con outros espazos fluviais europeos xa galardoados, como o Alto Douro en Portugal ou o val do Loira en Francia.

Ademais dos atrancos formais na documentación, o veredicto pon o foco no impacto e maila preservación da contorna. O dictame bota en cara as fondas alteracións na integridade do territorio provocadas polas grandes infraestruturas hidroeléctricas e encoros construídos durante o século pasado, os cales chocan co concepto de paisaxe tradicional intocable. Paralelamente, o texto de Icomos amosa preocupación pola crise demográfica e o envellecemento da poboación nos 26 municipios implicados, unha eiva socioeconómica que compromete a sustentabilidade e o mantemento futuro dos socalcos e da tradición vitivinícola da comarca.

Malia que a resolución de Icomos minou as opcións de éxito, as administracións promotoras mantéñense firmes no proceso. Tanto a Xunta de Galicia como o Goberno central lembran que esta avaliación técnica é consultiva e non vinculante, confiando o veredicto definitivo ao criterio político do Comité do Patrimonio Mundial na súa xuntanza en Corea do Sur. Con todo, as críticas internas de diversos colectivos sociais e ecoloxistas locais xa abren un debate paralelo na comunidade sobre a necesidade de reformular de raíz a xestión do territorio e garantir unha verdadeira protección antes de buscar selos internacionais.

Moito máis ca unha declaración

Independentemente da decisión que adopte a UNESCO, a candidatura xa supuxo un importante traballo de investigación e documentación sobre a historia da Ribeira Sacra. O proceso permitiu revisar séculos de ocupación humana, catalogar elementos patrimoniais, impulsar medidas de conservación e reforzar o coñecemento dun dos territorios históricos máis singulares de Galicia.

Con ou sen o selo da UNESCO, a Ribeira Sacra continúa sendo un exemplo excepcional de como unha comunidade foi capaz de transformar unha paisaxe extrema sen perder a súa identidade. Os seus mosteiros, os seus viñedos en socalcos e os seus canóns seguen contando unha historia iniciada hai máis de mil anos e que aínda hoxe permanece viva.