51 anos da morte de Moncho Reboiras: da clandestinidade antifranquista á memoria pública en Galicia
Este 12 de agosto cúmprense 51 anos da morte de Xosé Ramón Reboiras Noia, Moncho Reboiras, unha das figuras vinculadas ao nacionalismo galego e á oposición á ditadura franquista durante os seus últimos anos. Tiña 25 anos cando morreu en Ferrol na madrugada do 12 de agosto de 1975, despois dun amplo operativo policial desenvolvido no barrio de Canido e dunha persecución que terminou no antigo número 27 da actual rúa da Terra.
A súa biografía percorre algúns dos escenarios fundamentais da conflitividade política e laboral da Galicia dos anos setenta: as mobilizacións estudantís, as folgas obreiras de Vigo, os estaleiros, a aparición dun sindicalismo nacionalista e a actividade clandestina contra o franquismo. A súa morte, poucos meses antes da de Francisco Franco, converteuno ademais nunha referencia recorrente dentro dunha parte do nacionalismo galego.
Medio século máis tarde, a súa figura continúa presente no debate sobre a memoria da ditadura. Nos últimos anos sucedéronse novos recoñecementos: Dodro nomeouno fillo predilecto en 2025, Lugo instalou ese mesmo ano un busto na súa memoria e Santiago de Compostela inaugurou en abril de 2026 unha estatua dedicada a Reboiras na Carreira do Conde.
De Imo ao Vigo obreiro
Reboiras nacera o 19 de xaneiro de 1950 en Imo, no concello de Dodro, nunha familia que posteriormente se trasladou a Vigo. O cambio desde unha contorna rural á cidade levouno ao barrio de Teis, onde cursou o bacharelato e colaborou no negocio de hostalaría familiar. Tamén pasou durante a adolescencia polo sector da construción.
A súa entrada na actividade política chegou nun momento de transformación do galeguismo de posguerra. Mentres estudaba Enxeñaría Técnica Industrial en Vigo, participou en reivindicacións estudantís e en iniciativas culturais. Formou parte do grupo O Castro e en 1969 ingresou na Unión do Povo Galego (UPG), organización clandestina fundada poucos anos antes e que naqueles momentos estaba avanzando cara a unha definición marxista e nacionalista.
O seu perfil político quedaría estreitamente relacionado co mundo do traballo. Tras rematar os estudos recibiu unha bolsa para realizar unha especialización nos estaleiros Barreras, precisamente cando Vigo estaba a piques de vivir un dos maiores conflitos laborais da etapa final do franquismo.
As folgas de 1972 e a vixilancia policial
O ano 1972 resulta fundamental para entender a traxectoria posterior de Reboiras. En marzo, a represión dunha protesta laboral en Ferrol provocara a morte dos traballadores Amador Rey e Daniel Niebla. Meses despois, en setembro, Vigo viviu semanas de folgas e mobilizacións que enfrontaron o movemento obreiro coa estrutura laboral e policial da ditadura.
Reboiras participou na organización da protesta viguesa. Aquela actividade tivo consecuencias directas: perdeu a bolsa de Barreras e o seu nome comezou a aparecer na documentación policial relacionada coa oposición clandestina.
Os informes da Dirección Xeral de Seguridade sobre os conflitos de 1972, coñecidos posteriormente, situaban xa o mozo militante entre as persoas vinculadas á UPG. As detencións de traballadores e activistas permitiron á policía reconstruír boa parte das redes políticas clandestinas existentes en Vigo.
A partir dese momento, a presión policial sobre Reboiras aumentou progresivamente. Durante o seu paso polo servizo militar en Figueirido xa foi obxecto do interese da Brigada Político-Social e, nos anos seguintes, a clandestinidade condicionaría cada vez máis os seus movementos.
A organización do sindicalismo nacionalista
A actividade de Reboiras non se limitou á estrutura partidaria. Tras pasar polo Grupo de Empresas Álvarez, traballou en Astano, en Ferrol, e posteriormente en Intelsa, na Coruña. Eses destinos permitíronlle manter contacto con diferentes núcleos da clase traballadora galega nun período de crecente mobilización laboral.
Entre 1973 e 1974 participou na articulación de grupos sindicais que acabarían desembocando no Sindicato Obreiro Galego, o SOG. A organización sería posteriormente unha das pezas da Intersindical Nacional Galega, dentro do proceso histórico do que acabaría xurdindo a actual Confederación Intersindical Galega (CIG).
Na Coruña estivo relacionado ademais co grupo que publicaba ‘Xerme’, unha das cabeceiras vinculadas ao sindicalismo nacionalista da época.
Ao mesmo tempo, a UPG encargoulle tarefas de coordinación no ámbito cultural. Reboiras traballou na organización da Fronte Cultural Galega, que procuraba conectar asociacións e iniciativas que actuaban na defensa da cultura e da lingua galegas.
Este traballo organizativo é unha das dimensións que investigadores posteriores procuraron recuperar fronte á imaxe máis coñecida do Reboiras clandestino, especialmente a fotografía na que aparece caracterizado con peluca e bigote para dificultar a súa identificación policial.
A decisión de crear unha estrutura armada
A estratexia da UPG daquela etapa incluíu tamén a creación dunha pequena estrutura destinada a conseguir recursos e infraestrutura para unha organización obrigada a traballar na clandestinidade.
Reboiras asumiu responsabilidades neste grupo desde 1974. Entre os seus obxectivos estaban obter financiamento, documentación e medios de reprodución para editar propaganda e publicacións clandestinas. O grupo contou con armamento procedente de contactos establecidos en Portugal, entre eles a Liga de Unidade e Acção Revolucionária (LUAR).
A organización levou a cabo accións como roubos de multicopistas, asaltos a entidades bancarias e unha operación nunha comisaría de Lugo para conseguir documentos de identidade en branco. A aparición desta estrutura armada constitúe unha das partes máis debatidas da súa traxectoria e da evolución da UPG durante os últimos anos da ditadura.
A Revolución dos Cravos portuguesa de abril de 1974 tamén modificara o escenario político da oposición antifranquista. Portugal pasou a converterse nun espazo de apoio e posteriormente de refuxio para militantes galegos perseguidos.
A noite do 11 de agosto en Ferrol
A secuencia que terminou coa morte de Reboiras comezou o 11 de agosto de 1975. Atopábase nun piso de Ferrol xunto cos militantes Elvira Souto e Lois Ríos cando sospeitaron que a estrutura clandestina estaba sendo desarticulada.
A Brigada Político-Social e a Policía Armada despregaron un amplo dispositivo pola zona de Canido. Segundo as reconstrucións posteriores, os axentes foron controlando e rexistrando edificios mentres procuraban os militantes.
Reboiras, Souto e Ríos decidiron separarse. Os dous últimos conseguiron escapar. Reboiras fuxiu polos tellados e posteriormente chegou á rúa, onde foi localizado novamente polos axentes.
A documentación policial sostivo que os funcionarios lle deran o alto e que, ante a súa fuxida, realizaran disparos coa intención de intimidalo. Tres proxectís alcanzárono polas costas.
Un deles provocoulle unha ferida que afectou á arteria subclavia. Aínda ferido, conseguiu entrar no portal do número 27 da entón denominada rúa Primo de Rivera, hoxe rúa da Terra, onde acabou morrendo por perda de sangue.
Tiña 25 anos.
Unha versión policial cuestionada pola documentación forense
O relato oficial elaborado inmediatamente despois dos feitos presentou durante anos a morte como o resultado dun enfrontamento armado.
Segundo aquela versión, despois de entrar no portal Reboiras tería realizado disparos contra os policías e os axentes terían lanzado gases lacrimóxenos antes de acceder ao interior. A documentación tamén facía referencia a un disparo posterior e á presenza dunha pistola xunto ao cadáver, elementos cos que se chegou a apuntar á posibilidade dun suicidio.
Porén, a documentación forense e xudicial coñecida posteriormente introduciu importantes contradicións respecto dese relato.
A autopsia identificou os impactos recibidos polas costas e relacionou a morte coa hemorraxia provocada polas feridas. Ademais, pese ás referencias iniciais a unha posible lesión por proxectil na cabeza, o exame da masa encefálica non localizou ningunha bala.
Tamén existen diferenzas nos documentos sobre a posición na que foi atopado o cadáver e sobre a localización da arma: unhas dilixencias situábana próxima á man dereita e outras xunto á esquerda. A documentación xudicial recollida posteriormente indicaba ademais que a pistola localizada xunto ao corpo non fora disparada, circunstancia que cuestiona a hipótese dun intercambio de tiros tal e como fora descrito inicialmente.
As investigacións históricas sobre o caso tamén recolleron versións diferentes entre os propios compañeiros de Reboiras sobre se levaba ou non unha arma durante aquela madrugada.
Unha morte seguida de detencións e exilio
O operativo de Ferrol non terminou coa morte de Reboiras. A actuación policial contra a estrutura clandestina da UPG provocou detencións de militantes, interrogatorios, prisión e a saída cara a Portugal de parte dos integrantes da organización.
Acontecía todo nos últimos meses do franquismo. En setembro de 1975, apenas unhas semanas despois, o réxime executaría as últimas penas de morte da ditadura, entre elas as dos vigueses Xosé Humberto Baena e José Luis Sánchez-Bravo, militantes do FRAP.
Reboiras foi enterrado no cemiterio parroquial de San Xoán de Laíño, en Dodro. A casa familiar de Imo, onde fora velado o seu cadáver antes do enterro, atópase actualmente na vía que desde 2022 leva o nome de rúa Moncho Reboiras.
Do recoñecemento como vítima á batalla xudicial da familia
Décadas despois da morte, o caso entrou tamén no debate institucional sobre as vítimas da ditadura.
En 2009, o Goberno de España recoñeceu a Reboiras como vítima do franquismo e concedeulle unha declaración de reparación moral. O documento acreditaba que, debido á súa actividade sindical e á súa militancia política nacionalista, sufrira persecución e violencia ilegítimas que acabaron provocando a súa morte en Ferrol.
A familia intentou posteriormente trasladar o caso á vía penal. En 2023 presentou unha querela pola morte de Reboiras, pero o procedemento foi arquivado. A resolución xudicial considerou que existían obstáculos legais para continuar a investigación, entre eles a Lei de Amnistía de 1977 e a prescrición.
O episodio incorporouse deste xeito ao debate máis amplo sobre a investigación xudicial dos crimes cometidos durante a ditadura franquista e o alcance das políticas de memoria democrática.
Durante décadas, o recordo de Reboiras mantívose principalmente en organizacións políticas, sindicais e culturais vinculadas ao nacionalismo galego. Co paso do tempo, a súa figura foi tamén obxecto de investigación histórica, obras audiovisuais e recoñecementos institucionais.
En 2012 Culleredo dedicoulle unha rúa. A súa vida chegou ao cinema co documental ‘Reboiras: Acción e Corazón’, dirixido por Alberte Mera e estreado en 2020, construído a partir de testemuños de familiares e antigos compañeiros de militancia.
Tamén foi estudado por Xurxo Martínez e Xosé Manuel Pereiro en ‘Reboiras. O camiño da rebeldía’, unha investigación que procurou reconstruír tanto a súa biografía como o funcionamento das redes políticas e sindicais das que formou parte.
Nos últimos dous anos, esa presenza trasladouse con maior intensidade ao espazo público. Dodro nomeouno fillo predilecto en 2025 e, o 27 de decembro dese ano, inaugurouse en Lugo un busto dedicado á súa memoria nas proximidades do Vello Cárcere.
O seguinte recoñecemento chegou a Santiago de Compostela o 18 de abril de 2026, coa inauguración dunha estatua na Carreira do Conde.
