Seguen aparecendo en Galicia proxectis sen estoupar da Guerra Civil
A Garda Civil neutralizou dous artefactos explosivos procedentes da Guerra Civil localizados en intervencións independentes nos concellos coruñeses de Bergondo e Padrón. Trátase dunha granada de morteiro francesa e dun proxectil de artillaría anticarro, dúas pezas de munición que permaneceron durante décadas fóra dos circuítos militares e que, no primeiro caso, aínda conservaban intacta a súa capacidade explosiva.
O achado máis perigoso produciuse en Bergondo, onde un cidadán alertou o Centro Operativo de Servizos da Comandancia da Coruña da presenza dun obxecto sospeitoso situado sobre un colector do lixo. Unha patrulla do posto de Sada desprazouse ata o lugar e comprobou que se trataba dunha granada de morteiro de calibre 60 milímetros, modelo Lafitte 1926 e de fabricación francesa.
A peza presentaba o cartucho propulsor perforado, pero conservaba a espoleta montada. Os especialistas do Grupo de Especialistas en Desactivación de Artefactos Explosivos (Gedex) confirmaron posteriormente que o artefacto mantiña intactas as súas propiedades explosivas, polo que foi retirado e destruído de maneira controlada nun espazo habilitado para este tipo de operacións.
A denominación do modelo introduce tamén unha referencia cronolóxica significativa. O morteiro localizado en Bergondo corresponde ao modelo Lafitte 1926, de fabricación francesa, unha tipoloxía anterior ao estalido da Guerra Civil española. A Garda Civil identifica o exemplar como munición procedente da contenda de 1936-1939, aínda que as fontes consultadas non achegan información que permita determinar en que circunstancias concretas chegou ata Bergondo nin como acabou sobre o colector onde foi recuperado.
En Padrón, a intervención desenvolveuse no lugar de Quintas tras recibir o aviso da presenza dun obxecto de natureza militar nun domicilio particular. Os especialistas do Gedex identificárono como un proxectil de artillaría de 37 milímetros, con vaina de latón, correspondente a munición anticarro da Guerra Civil.
O proxectil foi retirado da propiedade polos especialistas e trasladado posteriormente para a súa neutralización nunha localización preparada para este tipo de actuacións. As fontes policiais non indican como chegou a peza á vivenda nin canto tempo levaba alí, polo que non existe base documental suficiente para vinculala cun episodio concreto da guerra ou da represión na comarca de Padrón.
Os dous episodios son interesantes desde o punto de vista histórico porque amosan a persistencia material da Guerra Civil máis de 80 anos despois do conflito. Munición, armamento, estruturas defensivas e outros restos militares continúan aparecendo ocasionalmente en vivendas, leiras, montes ou antigas posicións, aínda que a súa aparición non implica necesariamente que o punto no que son atopados coincida co lugar onde foron empregados durante a guerra.
Precisamente por iso cómpre diferenciar entre un achado arqueolóxico contextualizado e a simple recuperación dun obxecto militar. No caso de Bergondo e Padrón, non existe unha escavación arqueolóxica nin un contexto estratigráfico documentado, polo que as pezas non permiten reconstruír por si mesmas unha acción militar concreta. O seu valor reside fundamentalmente en ser restos materiais dun conflito que continúa deixando pegadas físicas no territorio.
A Guerra Civil desenvolveuse en Galicia de maneira diferente ás frontes de combate prolongadas doutras partes do Estado. O triunfo inicial dos sublevados foi rápido en boa parte do territorio galego e a violencia posterior estivo marcada especialmente pola represión política, os consellos de guerra, os cárceres e as execucións. A aparición de munición militar debe, polo tanto, ser interpretada con prudencia e non permite deducir automaticamente a existencia dunha batalla no lugar do achado.
A Garda Civil aproveitou as dúas intervencións para lembrar o protocolo ante a aparición de munición antiga: non manipular, non trasladar nin depositar o obxecto noutro lugar, manter localizado o punto no que apareceu e avisar inmediatamente aos servizos de emerxencia ou ao instituto armado. O risco pode permanecer activo incluso en pezas corroídas ou aparentemente deterioradas despois de moitas décadas.
No caso de Bergondo, o feito de que a granada conservase a carga e a espoleta demostra ese perigo. A intervención do Gedex permitiu confirmar a súa condición antes de destruíla mediante unha voladura controlada, eliminando definitivamente o risco que representaba.
Os achados súmanse así ao amplo conxunto de restos materiais que aínda permiten rastrexar a historia contemporánea de Galicia no territorio. A súa aparición non sempre ofrece información histórica nova, pero lembra que a memoria dun conflito non se conserva unicamente en documentos, fotografías, testemuños ou fosas: tamén permanece en obxectos que poden reaparecer décadas despois en circunstancias inesperadas.
