Ferrol revisa o legado do marqués de Amboage: un ‘antitributo’ pon o foco na orixe escravista da súa fortuna

Arredor dunha trintena de persoas participaron este domingo na praza de Amboaxe de Ferrol nun ‘antitributo’ a Ramón Plá y Monge, marqués de Amboage, convocado polo Colectivo Decolonial de Ferrol para reivindicar a memoria das vítimas da escravitude e do colonialismo e cuestionar a maneira na que a cidade construíu durante máis dun século a lembranza pública dunha das súas figuras históricas máis coñecidas.

A convocatoria celebrouse ás portas da tradicional homenaxe institucional que o Concello de Ferrol realiza cada 31 de agosto diante do monumento dedicado ao marqués. Este luns, dentro dos actos de San Ramón, está previsto que a corporación municipal volva á mesma praza para realizar a ofrenda anual, acompañada dunha misa na concatedral de San Xiao e dun concerto.

O Colectivo Decolonial pretende que, xunto á imaxe do benefactor que contribuíu economicamente a librar mozos ferroláns sen recursos do servizo militar, a memoria pública incorpore tamén as investigacións que nas últimas décadas analizaron a participación da familia Plá na economía escravista de Cuba e no tráfico transatlántico de persoas durante o século XIX.

No acto interviñeron o investigador Marcos Abalde Covelo e Sean Sullivan, estudante do Mestrado en Historia Contemporánea da Universidade Autónoma de Madrid e dedicado ao estudo do colonialismo. A xornada incluíu ademais música e lecturas poéticas.

Ramón Plá y Monge morreu en 1892. Pouco despois, o Concello de Ferrol acordou perpetuar a súa memoria nun dos espazos centrais da cidade, a antiga praza de Dolores, que acabou adoptando o seu nome. No centro da actual praza de Amboaxe permanece a súa estatua.

A construción da súa memoria pública estivo especialmente ligada á Fundación Ramón Plá, Marqués de Amboage, que destinou fondos á beneficencia e á chamada redención do servizo militar. O sistema permitía evitar mediante un pagamento económico a incorporación ao Exército, unha posibilidade que na práctica quedaba fóra do alcance dunha parte importante das familias traballadoras.

A fundación utilizou parte do patrimonio de Amboage para asumir ese gasto no caso de mozos sen recursos de Ferrol. Esta actuación consolidou durante xeracións a imaxe do marqués como benefactor da cidade.

Xa en 1893 quedou establecida a homenaxe anual do 31 de agosto, unha tradición que chegou ata a actualidade e que forma parte da programación institucional das festas de San Ramón.

O relato máis estendido presentaba así a Ramón Plá como un ferrolán que fixera fortuna en Cuba e que, ao final da súa vida, destinara parte daquela riqueza a favorecer os seus veciños. O que propoñen agora os organizadores do ‘antitributo’ é introducir unha segunda pregunta: como se xerou ese patrimonio?

As investigacións sobre a familia Plá

Unha das referencias empregadas para reconstruír esta cuestión son os traballos do historiador económico Luís Alonso Álvarez, que estudou a participación de comerciantes e empresarios galegos no tráfico transatlántico de persoas escravizadas.

As súas investigacións, realizadas mediante o cruzamento de documentación histórica e bases de datos internacionais sobre o comercio de escravos, sitúan o pai do futuro marqués, Francisco Félix Pla i Pullés, dentro das redes empresariais vinculadas ao tráfico escravista durante as primeiras décadas do século XIX.

A documentación localizada relaciona o empresario coa adquisición de embarcacións utilizadas en expedicións cara ás costas africanas e coa estrutura comercial que alimentaba o mercado cubano de man de obra escravizada.

Os irmáns de Ramón Plá aparecen igualmente neste ámbito empresarial.

Un dos episodios documentados corresponde a 1853, cando Narciso e José Pla participaron no financiamento do bergantín ‘Nueva Empresa’. Segundo os datos manexados polos investigadores, a embarcación adquiriu 325 persoas escravizadas en África, das cales 296 chegaron a Cuba.

José Pla aparece tamén posteriormente relacionado con empresarios vinculados ao tráfico de escravos na illa, entre eles Julián Zulueta, unha das principais figuras da economía escravista cubana do século XIX.

Alonso Álvarez inclúe, ademais, o propio Ramón Plá dentro dunha segunda xeración de empresarios galegos establecidos en Cuba vinculados a estas actividades, e relaciona aquela acumulación de capital co patrimonio que posteriormente sería empregado noutras operacións financeiras e empresariais.

Barracóns, azucre e traballo coercitivo

Á investigación de Alonso Álvarez sumouse nos últimos anos o traballo desenvolvido por Marcos Abalde Covelo, que afondou directamente nas actividades económicas de Ramón Plá en Cuba.

Parte dos resultados foron publicados en 2024 na revista ‘O Retorno’ e expostos posteriormente en Ferrol nun acto celebrado no Centro Social Ártabria.

Segundo a documentación estudada por Abalde, Ramón Plá aparece asociado con Jaime Font á propiedade de instalacións situadas en San Antonio Chiquito, na Habana, empregadas para albergar persoas escravizadas antes da súa comercialización.

As investigacións relaciónano igualmente co enxeño azucreiro San Pablo, explotación na que estaba documentada a utilización de man de obra escravizada.

O estudo da súa actividade empresarial esténdese tamén a sociedades como ‘La Positiva’ e posteriormente ‘La Alianza’, vinculadas á chegada a Cuba de traballadores procedentes da China.

A emigración chinesa cara á illa produciuse en parte mediante contratos laborais que os estudos históricos teñen relacionado con condicións coercitivas, fortes limitacións da liberdade persoal e sistemas próximos ao traballo forzado.

Para o Colectivo Decolonial de Ferrol, este conxunto de documentación obriga a contemplar a acción filantrópica posterior de Amboage dentro dun marco máis amplo e a analizar simultaneamente tanto o destino dunha parte da súa fortuna como os mecanismos económicos empregados previamente para acumulala.

Ese foi tamén un dos eixos da intervención pronunciada por Sean Sullivan durante a concentración.

Sullivan, criado nos Estados Unidos, dedicou a primeira parte do seu discurso a explicar a maneira na que, ao seu xuízo, se constrúe a memoria colectiva arredor da escravitude, a expansión territorial estadounidense e a relación cos pobos indíxenas.

A partir desa experiencia estableceu unha comparación cos debates que existen actualmente en Europa arredor das figuras históricas relacionadas co colonialismo.

“Os mecanismos utilizados para branquear a historia en Norteamérica son idénticos aos que se empregan en Europa”, sostivo. Na súa intervención defendeu que determinados procesos históricos permitiron converter fortunas procedentes de economías coloniais en prestixio social e acción filantrópica nas cidades de orixe dos empresarios.

Sullivan conectou esa reflexión directamente co caso ferrolán.

“Durante xeracións, o relato dominante en Ferrol homenaxeou a Ramón Plá como un filántropo e ilustre veciño”, afirmou antes de recordar a función que desempeñou a fundación do marqués no pagamento das cantidades necesarias para evitar que mozos de familias sen recursos tivesen que realizar o servizo militar.

Para o investigador, as achegas documentais realizadas por Luís Alonso Álvarez e Marcos Abalde modifican a perspectiva desde a que se pode analizar esa actuación.

“Grazas á rigorosa investigación documental de Luís Alonso Álvarez e Marcos Abalde, teño entendido que coñecemos hoxe a base material exacta desa ‘filantropía'”, sinalou.

Sullivan asegurou posteriormente que “o Marqués de Amboage e a súa familia construíron a súa fortuna directamente sobre o tráfico de seres humanos e o traballo escravo”, unha afirmación que sustentou nos estudos sobre os negocios familiares, a relación de Plá con San Antonio Chiquito e o enxeño San Pablo e a súa participación en sociedades relacionadas coa contratación de traballadores chineses.

Un dos elementos sobre os que Sullivan chamou especialmente a atención foi a relación entre a fortuna obtida en Cuba e o posterior financiamento da redención militar de mozos ferroláns.

O pago realizado para evitar a incorporación ao Exército podía resultar especialmente relevante nun século marcado polas campañas militares españolas en territorios coloniais.

Sullivan describiu esta circunstancia como unha contradición histórica: unha parte do capital relacionado, segundo estas investigacións, coa economía colonial cubana acabaría sendo empregada para evitar que mozos das clases populares de Ferrol fosen incorporados a un Exército que participaba precisamente en campañas coloniais.

O investigador tamén defendeu que a revisión destes procesos non debe limitarse ao estudo académico nin á modificación do relato sobre determinados personaxes.

“O ‘anticolonialismo’ esixe loita material. Esixe unha praxe política activa dirixida a desmantelar tanto os monumentos físicos como as estruturas económicas do imperio”, declarou.

Na parte final do discurso, Sullivan relacionou a revisión histórica da escravitude e do colonialismo con conflitos e relacións internacionais contemporáneas, incluída Palestina e as relacións económicas entre os países industrializados e o denominado Sur Global. Estas consideracións formaron parte da interpretación política defendida polo participante durante o acto.

Un ‘antitributo’ fronte á homenaxe institucional

A escolla do lugar e da data por parte do Colectivo Decolonial de Ferrol non foi casual. O encontro celebrouse ante a propia estatua de Amboage e apenas un día antes de que o Concello volva renderlle o seu tradicional tributo.

Os organizadores utilizaron precisamente unha intervención do alcalde de Ferrol, José Manuel Rey Varela, pronunciada durante os actos de San Ramón de 2023 e coincidindo cun encontro de irmandamento con Vila do Conde, como punto de partida simbólico antes das exposicións dos investigadores.

O obxectivo declarado da convocatoria non era negar que a fundación de Amboage destinase recursos á beneficencia ou á redención do servizo militar, senón cuestionar unha memoria pública construída exclusivamente arredor destas actuacións.

O Colectivo Decolonial sostén que o avance da investigación histórica permite introducir no relato da cidade as persoas escravizadas e sometidas a diferentes formas de explotación que participaron na creación da riqueza sobre a que se levantaron posteriormente esas iniciativas filantrópicas.

Deste xeito, Ferrol chega este 31 de agosto de 2026 cunha discusión aberta arredor dunha tradición que se remonta a 1893.

Por unha banda, o Concello mantén a homenaxe institucional ao home cuxa fundación beneficiou durante décadas numerosos mozos e familias da cidade. Pola outra, o ‘antitributo’ reclama que a figura de Ramón Plá y Monge sexa explicada incorporando tamén a historia económica e colonial da fortuna familiar, a súa relación con Cuba e os vínculos que as investigacións documentaron coa escravitude e outras modalidades de traballo coercitivo.