Meirás, oficialmente lugar de memoria democrática tras décadas en mans da familia Franco

O Pazo de Meirás, no concello coruñés de Sada, é dende este venres lugar de memoria democrática. O Boletín Oficial do Estado (BOE) publicou este 14 de agosto a resolución da Secretaría de Estado de Memoria Democrática que incorpora oficialmente o recinto a esta figura e sinala o seu papel para explicar diferentes etapas da historia contemporánea galega e española. A declaración ten efectos dende a propia publicación da resolución.

A decisión sitúa baixo unha mesma consideración memorial un espazo marcado por dúas etapas históricas de natureza moi diferente. Por unha banda, a súa vinculación con Emilia Pardo Bazán, que fixo das Torres de Meirás un dos lugares centrais da súa actividade intelectual e literaria; pola outra, a utilización posterior do inmoble por Francisco Franco, primeiro mediante o proceso desenvolvido durante a Guerra Civil para entregarlle a propiedade e, posteriormente, como residencia oficial de verán durante a ditadura.

A resolución considera o conxunto “un dos espazos máis significativos para comprender a historia contemporánea de Galicia e de España” e explica que a súa evolución permite aproximarse tanto ao legado cultural de Pardo Bazán como aos mecanismos de exercicio e representación do poder durante o franquismo.

Antes da súa vinculación coa ditadura, Meirás estivo estreitamente unido á figura de Emilia Pardo Bazán. A escritora converteu as Torres nun espazo relacionado coa súa produción intelectual, coa súa biblioteca e coa vida cultural do seu tempo. O BOE identifica precisamente esta etapa como unha das dúas grandes dimensións históricas que explican a relevancia actual do recinto.

A situación mudou nas décadas posteriores á morte da autora. Durante a Segunda República, segundo a resolución estatal, Meirás estivo relacionado con sectores políticos e sociais opostos ao réxime republicano e foi tamén escenario das tensións agrarias e políticas existentes naqueles anos.

O documento sostén que algúns integrantes da familia participaron en movementos conspirativos antirrepublicanos vinculados aos intentos golpistas de 1932 e 1936, polo que o espazo quedou relacionado tamén coa situación política que precedeu á Guerra Civil.

É, con todo, a partir de 1938 cando comeza a etapa que ocupa un lugar central na declaración de memoria democrática.

A creación da Xunta Pro-Pazo do Caudillo

O 3 de marzo de 1938, en plena Guerra Civil, constituíuse a chamada Xunta Pro-Pazo do Caudillo, na que participaron o gobernador civil da Coruña e outras autoridades locais e provinciais.

A súa finalidade era adquirir o inmoble para facer entrega del a Francisco Franco. O BOE sinala que a operación se sostivo mediante “achegas forzosas impostas a concellos, funcionarios e particulares, nun contexto de represión e coacción política”.

Non se tratou unicamente da adquisición do edificio. O proceso de transformación de Meirás na residencia utilizada polo ditador afectou tamén ás propiedades situadas arredor do recinto.

A documentación recollida na resolución apunta á ampliación dos terreos mediante mecanismos coercitivos e represivos, coa perda de propiedades por parte de familias da contorna. O BOE tamén incorpora á historia do complexo o traslado e apropiación de diferentes elementos procedentes do patrimonio público e privado.

Entre os bens mencionados atópanse pezas históricas, elementos relixiosos, tapices e outros obxectos que acabaron formando parte do conxunto vinculado á residencia.

Un escenario do poder da ditadura

Tras a súa incorporación á esfera de Franco, o Pazo de Meirás pasou a funcionar como residencia oficial de verán do xefe do Estado durante a ditadura.

Esta utilización fixo que o inmoble superase a súa condición de residencia privada. Meirás converteuse nun escenario no que se desenvolveu actividade institucional e política vinculada ao réxime franquista e nun espazo empregado para a súa representación pública.

A propia resolución considera que o pazo desenvolveu unha función política e simbólica, ao tempo que influíu na configuración das relacións de poder existentes tanto na contorna local como no ámbito provincial.

Durante os anos nos que Franco utilizou Meirás celebráronse no recinto reunións políticas, audiencias e encontros oficiais, polo que o Estado entende que a historia do edificio permite analizar tamén o funcionamento institucional da ditadura.

O BOE subliña ademais a relación entre o funcionamento da propiedade e o emprego de recursos públicos, dentro dun sistema no que se mesturaban os intereses particulares da familia do ditador coa utilización institucional do recinto.

Deste xeito, a declaración non se fundamenta unicamente no feito de que Franco pasase os veráns no pazo, senón no papel político que o complexo adquiriu durante décadas como un dos escenarios dende os que se proxectaba o poder franquista.

A propiedade chegou aos tribunais

Tras a morte de Francisco Franco en 1975, o Pazo de Meirás permaneceu durante décadas en mans dos seus herdeiros, unha situación que acabaría xerando un longo conflito arredor da titularidade do inmoble.

O punto decisivo produciuse décadas máis tarde coa actuación da Administración Xeral do Estado para recuperar a propiedade.

O 2 de setembro de 2020, o Xulgado de Primeira Instancia número 1 da Coruña resolveu, despois da demanda presentada pola Avogacía do Estado, que o Pazo de Meirás pertencía ao Estado.

A resolución xudicial deixou sen efecto a operación pola que a propiedade quedara vinculada persoalmente a Franco e á súa familia. O proceso desembocou finalmente na entrega do edificio á Administración.

O 10 de decembro de 2020, Meirás deixou oficialmente de estar en mans da familia Franco e incorporouse ao patrimonio estatal.

A decisión foi posteriormente examinada noutras instancias xudiciais. A Audiencia Provincial da Coruña pronunciouse o 12 de febreiro de 2021 sobre o procedemento, mentres que outro capítulo da disputa polos bens existentes no complexo chegou ao Xulgado de Primeira Instancia número 70 de Madrid.

Este último órgano resolveu o 7 de novembro de 2024 a favor da Administración Xeral do Estado respecto da totalidade dos bens reclamados no correspondente procedemento.

A recuperación pública do inmoble é incluída agora polo propio BOE dentro do relato histórico que xustifica a declaración de Meirás como lugar de memoria democrática. A resolución entende que a evolución do pazo permite observar nun único espazo a apropiación de patrimonio durante a ditadura, a continuidade posterior dalgunhas das súas consecuencias e o proceso desenvolvido en democracia para recuperar a titularidade pública.

Unha declaración que abrangue tamén o legado de Emilia Pardo Bazán

A nova consideración oficial de Meirás non se limita, con todo, ao período franquista. O Estado incorpora expresamente á interpretación do lugar a historia anterior das Torres e, particularmente, a relación con Emilia Pardo Bazán.

O BOE presenta a autora como unha figura fundamental para comprender a orixe e o significado cultural do conxunto. A escritora empregou Meirás como lugar de traballo e creación e vinculou unha parte da súa vida intelectual ás Torres, polo que a declaración recoñece tamén esta dimensión cultural e a súa relación coa historia das mulleres.

Así, o mesmo recinto reúne dous legados que a resolución diferencia expresamente: o vinculado á actividade cultural e intelectual de Pardo Bazán e o derivado da posterior apropiación e utilización política do lugar pola ditadura.

A declaración supón ademais a inscrición de Meirás no Inventario de Lugares de Memoria Democrática. A Administración estatal prevé medidas de identificación, explicación e sinalización do espazo, así como recursos destinados á divulgación e interpretación histórica do recinto. Entre as actuacións contempladas figuran materiais audiovisuais e dixitais e a posible instalación de placas ou paneis explicativos.