O castelo do Galiñeiro, a fortaleza desde a que se podía vixiar a Galicia medieval
No alto do monte Galiñeiro, entre Vigo e Gondomar, os restos dunha antiga fortaleza agochan unha parte aínda pouco coñecida da historia de Galicia. A máis de 600 metros de altitude, entre as formacións rochosas das Gallas, consérvanse os vestixios dun recinto fortificado que durante anos foi difícil de interpretar e datar.
No artigo «Vixiar, defender e controlar. O caso da fortaleza do Galiñeiro (Vincios, Gondomar) no contexto altomedieval galego», publicado na revista Saguntum, o arqueólogo Mario Pereiro Fernández pon o foco nunha cuestión fundamental: que función tiñan estas fortalezas elevadas na Galicia dos primeiros séculos medievais?
A Alta Idade Media, aproximadamente entre os séculos V e X, continúa sendo un dos períodos menos coñecidos da historia galega. Trátase dunha etapa de profundas transformacións políticas e sociais, marcada polo final do dominio romano, a chegada dos suevos, a integración posterior no reino visigodo e a progresiva formación das estruturas de poder que acabarían dando lugar á sociedade medieval.
Unha atalaia sobre o Val Miñor
A localización da fortaleza do Galiñeiro non parece casual. O monte constitúe un extraordinario punto de observación sobre o Val Miñor, o val do Louro e a ría de Vigo. Desde as zonas altas é posible controlar visualmente amplas extensións do territorio e diferentes corredores naturais de comunicación.
En 2023, o proxecto Castelos no Aire, desenvolvido por investigadores do grupo Síncrisis da Universidade de Santiago de Compostela coa colaboración da Comunidade de Montes de Vincios e de Tempos Arqueólogos, retomou as escavacións do xacemento. O obxectivo era coñecer mellor a súa cronoloxía, funcionalidade e organización interna.
O Galiñeiro e o mapa do poder altomedieval
A posible cronoloxía cobra importancia cando se compara o Galiñeiro con outros asentamentos fortificados da contorna. A uns dez quilómetros en liña recta atópase o Faro de Budiño, no Porriño, outro recinto estudado polo grupo Síncrisis e que presenta unha cronoloxía semellante. Tamén o monte Aloia, en Tui, forma parte deste complexo escenario de fortificacións e lugares estratéxicos do sur de Galicia.
Non se trataría simplemente dunha sucesión de castelos illados, senón dunha rede de puntos estratéxicos desde os que diferentes poderes podían controlar persoas, recursos, vías de comunicación e espazos produtivos. En lugar de observar cada fortaleza como un elemento independente, os investigadores poden comezar a preguntarse como se relacionaban entre si e que territorio controlaban conxuntamente.
Un período fundamental e pouco coñecido
A Alta Idade Media galega adoita quedar nun segundo plano fronte a períodos máis coñecidos como a Galicia romana, a época castrexa ou a Idade Media compostelá. Despois da desaparición do Imperio romano de Occidente, o territorio galego integrouse no reino suevo e posteriormente no reino visigodo. Ao longo dos séculos seguintes fóronse configurando novas relacións de poder e novas formas de organización territorial.
O estudo das fortalezas é fundamental para comprender ese proceso. Permite observar o poder desde unha perspectiva diferente: non a través de documentos escritos polos grupos dominantes, senón a través das pegadas materiais que deixaron sobre o territorio.
Un patrimonio que aínda está por descubrir
A historia da fortaleza do Galiñeiro está lonxe de estar completamente resolta. Unha das dificultades do xacemento é que xa fora escavado parcialmente nos anos setenta, pero apenas se conservaron datos sobre os resultados daquela intervención. Isto obrigou os investigadores actuais a recuperar a información mediante novas prospeccións e escavacións.
As campañas recentes permitiron delimitar mellor o recinto e analizar diferentes estruturas, pero aínda quedan moitas preguntas abertas: cando se construíu exactamente?, quen a levantou?, canto tempo estivo ocupada?, que relación tiña co Faro de Budiño?, e que papel desempeñaba dentro da organización territorial do sur de Galicia?
