San Simón e Santo Antón xa son oficialmente Lugar de Memoria Democrática
As illas de San Simón e Santo Antón, situadas fronte á parroquia de Cesantes, en Redondela, forman desde este 21 de agosto de 2026 parte do catálogo oficial de Lugares de Memoria Democrática de España. A publicación da resolución definitiva no Boletín Oficial do Estado culmina un procedemento iniciado en agosto de 2025 ao abeiro da Lei 20/2022 de Memoria Democrática.
A declaración afecta á totalidade da superficie dos dous illotes e recoñece formalmente o seu papel como un dos principais espazos da represión franquista en Galicia. Entre outubro de 1936 e marzo de 1943, San Simón funcionou como colonia penitenciaria e campo de concentración para presos republicanos procedentes inicialmente de Galicia e, máis adiante, doutros territorios do Estado.
Segundo a documentación incorporada ao expediente, polo complexo pasaron 5.616 prisioneiros e chegaron a concentrarse simultaneamente arredor de 2.000 persoas. As fontes oficiais contabilizan máis de 517 mortes, ás que se engaden persoas executadas mediante fusilamentos ou os chamados “paseos”. As malas condicións de vida, o amoreamento, a fame e a elevada idade de boa parte dos presos marcaron especialmente os últimos anos de funcionamento do penal.
O complexo penitenciario estaba dividido entre as dúas illas, comunicadas por unha pequena ponte. San Simón, a de maior tamaño, concentraba os pavillóns dos presos, as cociñas, a enfermería, as dependencias administrativas e o locutorio. Santo Antón acollía o cuartel da guarnición encargada da vixilancia e o cemiterio.
A documentación distingue varias fases na historia do penal. Nun primeiro período, desde finais de 1936 ata o verán de 1937, predominou a chegada de presos da provincia de Pontevedra e doutros puntos de Galicia, moitos deles sometidos a consellos de guerra ou vítimas da violencia extraxudicial. Entre 1937 e 1939 aumentou a chegada de detidos procedentes do norte peninsular tras a caída das frontes de Asturias e Euskadi. Finalmente, desde 1939 ata o peche de 1943, o penal recibiu numerosos condenados de idade avanzada trasladados desde cárceres doutras zonas do Estado.
A saturación chegou a obrigar á instalación de barracóns provisionais e ao emprego do vapor Upo Mendi como prisión flotante na ría. En 1942 aínda permanecían nas illas máis de 1.500 presos condenados a longas penas, antes do peche definitivo da colonia penitenciaria o 15 de marzo de 1943.
A declaración recoñece tamén o papel desempeñado pola sociedade civil do contorno e, particularmente, polas mulleres de Cesantes coñecidas como as “madriñas”. Estas veciñas trasladaban alimentos e roupa aos reclusos e servían de intermediarias para facer chegar correspondencia entre os presos e as súas familias. O expediente estatal considera este episodio unha mostra de resistencia e solidariedade fronte á represión.
A consideración de Lugar de Memoria Democrática non modifica a titularidade nin os usos actuais das illas. O enclave continúa pertencendo ao Estado e a Xunta de Galicia mantén a concesión de ocupación, pero as actividades que se desenvolvan no espazo deberán ser compatibles coa preservación da memoria, o recoñecemento das vítimas e a súa reparación moral.
A declaración implica tamén medidas de difusión e interpretación. Está prevista a incorporación de sinalización explicativa, elementos memoriais e puntos de recoñecemento ás vítimas, así como a integración das illas en iniciativas de divulgación da memoria democrática. Deste xeito, o recoñecemento xurídico reforza unha dimensión que San Simón xa mantivo durante décadas como lugar central para asociacións memorialistas, familiares das vítimas e investigadores da represión franquista en Galicia.
O procedemento formal comezara o 28 de agosto de 2025, cando a Dirección Xeral de Promoción da Memoria Democrática acordou incoar de oficio a declaración. A apertura do período de información pública publicouse no BOE o 7 de novembro de 2025 e a resolución definitiva coñecida agora pecha administrativamente o proceso.
