Un libro documenta por primeira vez de forma monográfica as covas vitivinícolas de Valdeorras
As covas de Valdeorras, as tradicionais construcións subterráneas vinculadas á elaboración e conservación do viño, contan desde esta semana cunha primeira publicación monográfica dedicada especificamente a estudar o seu valor arquitectónico, histórico, etnográfico e cultural. O libro, titulado As covas de Valdeorras. Unha viaxe subterránea pola arquitectura e a cultura do viño, foi escrito por Carina Rodríguez e Cristina de la Torre e presentouse o 20 de agosto de 2026 na Rúa.
A obra parte dun traballo de documentación sobre unhas estruturas que constitúen un dos elementos máis característicos da paisaxe cultural valdeorresa. A investigación analiza tanto as súas características construtivas e xeolóxicas como os usos históricos, as tradicións e as persoas encargadas de conservalas. A Xunta, promotora da publicación, preséntaa como o primeiro libro que aborda especificamente este patrimonio vitivinícola da comarca.
As covas son espazos escavados no terreo que aproveitaron historicamente as condicións naturais de temperatura e humidade para a conservación do viño. A súa importancia, con todo, transcende a función económica: forman agrupacións singulares, condicionaron a paisaxe dos núcleos nos que se sitúan e conservan técnicas construtivas e formas de uso transmitidas durante xeracións.
A investigación de Carina Rodríguez sobre esta arquitectura ten antecedentes de décadas. Xa hai máis de vinte e cinco anos realizou un amplo estudo técnico sobre a arquitectura do viño na comarca, con levantamentos e documentación construtiva nun momento no que estes elementos apenas recibían atención académica específica. En 2022 explicaba que en Valdeorras poderían existir máis dun milleiro de covas, aínda que esa cifra procede da súa investigación e non dun inventario patrimonial oficial completo.
Pola súa banda, Cristina de la Torre leva anos traballando na recuperación da dimensión humana e inmaterial destes espazos. En 2023 presentara o documental Covas de Valdeorras, elaborado durante case dous anos a partir das voces de adegueiros, coveiros, veciños e persoas relacionadas coa viticultura. A nova publicación permite agora ampliar esa aproximación cunha análise específica da arquitectura, historia e formas de uso das construcións.
Unha parte relevante do libro reside precisamente na incorporación das voces dos coveiros e coveiras, persoas encargadas de manter e transmitir o coñecemento ligado a estes lugares. Na presentación, varios deles leron fragmentos relacionados coas historias e experiencias asociadas ás covas, reforzando a consideración deste patrimonio como unha realidade ao mesmo tempo material e inmaterial.
As autoras levan documentando tamén indicios que poderían revelar usos máis antigos dalgunhas estruturas. En entrevistas anteriores explicaron ter localizado elementos que suscitaron preguntas sobre fases históricas previas e que chegaron a consultar con arqueólogos e medievalistas. Esas observacións non permiten, por si soas, establecer cronoloxías nin confirmar usos arqueolóxicos concretos, polo que deben manterse como hipóteses de investigación e non como achados demostrados.
O interese patrimonial das covas reside tamén na súa adaptación á xeoloxía local. A escavación no substrato permitía crear condicións ambientais estables e convertía a propia terra nunha ferramenta da economía tradicional do viño. Esa relación entre xeoloxía, construción, agricultura e coñecemento transmitido oralmente fai delas un exemplo de paisaxe cultural, no que resulta difícil separar arquitectura, territorio e práctica social.
A publicación chega nun momento no que varias localidades de Valdeorras impulsan actividades destinadas a recuperar e divulgar estes espazos. A cuestión patrimonial, con todo, non se limita ao seu aproveitamento turístico. A documentación das tipoloxías, técnicas construtivas e testemuños dos seus usuarios resulta fundamental para coñecer que se conserva, detectar transformacións e evitar que a desaparición de usos tradicionais implique tamén a perda do coñecemento asociado.
