Vedro da Fame, o recinto militar de 14 hectáreas que pode axudar a explicar a chegada de Roma a Galicia
O municipio de Riotorto converterase este sábado 5 de setembro nun punto de encontro para coñecer un dos xacementos arqueolóxicos que nos últimos anos ampliaron o mapa da presenza militar romana en Galicia. O arqueólogo e investigador Andrés Menéndez Blanco impartirá ás 19.00 horas, no Centro Sociocultural ‘Avelino Díaz’, a conferencia ‘O campamento romano do Vedro da Fame en Riotorto: unha peza fundamental para entender a conquista romana do noroeste ibérico’.
A actividade está organizada pola asociación Arrincadeira de Riotorto, Mariña Patrimonio e ADEGA e pretende achegar ao público os avances no estudo deste recinto militar, identificado en 2023 e considerado xa, polas súas dimensións e características, un dos campamentos romanos máis destacados documentados ata o momento en territorio galego.
O Vedro da Fame ocupa aproximadamente 14,2 hectáreas e esténdese principalmente pola parroquia de Santa Marta de Meilán, en Riotorto, aínda que parte das estruturas atravesan o límite municipal e chegan ata Santa María de Bretoña, na Pastoriza.
As súas dimensións sitúano entre os maiores recintos deste tipo coñecidos en Galicia. Pero o interese arqueolóxico non reside unicamente no tamaño. Na vertente occidental foron identificados varios treitos de estruturas defensivas que parecen delimitar un espazo complementario de arredor de 2,6 hectáreas, unha disposición pouco habitual que introduce novas preguntas sobre a organización e o uso do enclave.
Un descubrimento realizado sen escavar
A localización do campamento evidencia tamén o peso que as novas ferramentas de análise do territorio están adquirindo na investigación arqueolóxica. A identificación realizouse a partir do estudo de fotografías aéreas e información LiDAR, unha tecnoloxía que permite obter modelos detallados da superficie terrestre e detectar alteracións do relevo que poden pasar desapercibidas sobre o terreo.
Este tipo de metodoloxías está permitindo localizar antigas fortificacións, fosos e recintos militares mesmo en zonas modificadas pola vexetación ou polos usos agrícolas posteriores.
No caso do Vedro da Fame, a análise da morfoloxía do lugar permitiu recoñecer unha estrutura compatible cun campamento militar romano, incorporando así un novo punto á rede de enclaves vinculados ao movemento das tropas de Roma polo noroeste da Península Ibérica.
A súa situación e características poden contribuír a reconstruír cuestións como as rutas utilizadas polo exército, os corredores naturais de penetración no territorio ou a relación entre diferentes posicións militares empregadas durante as campañas de conquista e nos primeiros momentos de control romano.
Un territorio marcado polo avance do exército romano
A presenza de campamentos militares constitúe unha das fontes principais para estudar a expansión romana por territorios nos que a documentación escrita ofrece información limitada. Trátase de instalacións levantadas para acoller unidades do exército durante campañas ou desprazamentos e que, dependendo das circunstancias, podían empregarse durante períodos moi diferentes.
A identificación destes recintos permite reconstruír sobre o mapa os movementos das tropas e formular hipóteses sobre as estratexias seguidas durante a incorporación do noroeste peninsular ao dominio romano.
Neste contexto, o campamento de Riotorto e A Pastoriza pode axudar a completar unha paisaxe militar da que nas últimas décadas foron aparecendo novos exemplos en distintos puntos de Galicia.
O estudo conxunto dos enclaves permite aos investigadores analizar distancias, rutas naturais, sistemas defensivos e posibles relacións entre campamentos, elementos fundamentais para aproximarse ao desenvolvemento dun proceso histórico que transformou de maneira profunda as sociedades do noroeste ibérico.
Andrés Menéndez, especialista en arqueoloxía militar romana
A conferencia estará impartida por Andrés Menéndez Blanco, doutor en Historia e arqueólogo vinculado ao Instituto de Ciencias do Patrimonio do Consello Superior de Investigacións Científicas (INCIPIT-CSIC).
A súa traxectoria investigadora céntrase especialmente na arqueoloxía da paisaxe, a teledetección e o estudo da presenza militar romana no noroeste da Península.
Menéndez forma parte tamén de RomanArmy.eu, colectivo investigador dedicado ao estudo e divulgación da arqueoloxía militar romana e que durante os últimos anos participou na identificación e análise de numerosos campamentos e estruturas vinculadas ao exército romano.
O investigador estivo directamente implicado nos traballos sobre o Vedro da Fame. En 2025 publicou xunto ao arqueólogo José Manuel Costa-García un informe patrimonial dedicado especificamente ao recinto, no que se abordaron as súas características e o seu potencial para a investigación.
Durante a sesión do sábado, Menéndez explicará tanto as características físicas do campamento como o proceso que levou á súa identificación, incluíndo o emprego de fotografías históricas e datos derivados do LiDAR.
A conferencia abordará tamén a posible relación do Vedro da Fame con outros recintos militares romanos localizados en Galicia e noutras áreas do noroeste peninsular. A comparación entre diferentes enclaves resulta fundamental para establecer cronoloxías, identificar patróns construtivos e coñecer como puideron organizarse as campañas militares.
Unha das cuestións de interese será precisamente determinar que papel puido desempeñar un recinto destas dimensións dentro da rede de posicións empregadas polo exército romano.
As aproximadamente 14,2 hectáreas do campamento principal, ás que se suma o espazo occidental delimitado por estruturas defensivas, apuntan a unha instalación de entidade notable. A investigación futura deberá permitir precisar con maior seguridade a cronoloxía, a función concreta do recinto e as circunstancias nas que foi utilizado.
Investigación e protección dun xacemento aínda por coñecer
A charla servirá igualmente para divulgar a necesidade de investigar, protexer e conservar este tipo de xacementos. Moitos campamentos romanos presentan estruturas pouco visibles na superficie e poden resultar especialmente vulnerables ante transformacións do terreo.
O caso do Vedro da Fame amosa, ademais, como o patrimonio arqueolóxico non está limitado aos grandes monumentos ou ás estruturas claramente recoñecibles. En ocasións, os restos dun episodio histórico de grande alcance sobreviven en leves modificacións da paisaxe, identificables grazas á combinación da investigación documental, as tecnoloxías de teledetección e o traballo arqueolóxico.
A conferencia do sábado permitirá así coñecer de primeira man un xacemento descuberto hai apenas tres anos pero que xa ocupa un lugar relevante no estudo da arqueoloxía militar romana de Galicia.
