A Coruña anula os acordos de 1962 que abriron o camiño para entregar a Casa Cornide á familia Franco
O pleno do Concello da Coruña aprobou este 10 de setembro de 2026, co voto favorable de PSOE, PP e BNG, a revisión de oficio dos acordos municipais de 3 de xullo e 2 de agosto de 1962 que posibilitaron a saída da Casa Cornide do patrimonio público e a súa posterior chegada ás mans da familia do ditador Francisco Franco. O acordo representa un novo paso administrativo no proceso destinado a recuperar para a cidade un dos edificios civís máis singulares da Ilustración galega.
O procedemento afecta concretamente ao acordo polo que o Concello decidiu allear o inmoble mediante poxa pública e á posterior resolución que aprobou a súa adxudicación ao empresario Pedro Barrié de la Maza.
A documentación municipal cifra aquela adxudicación en 305.000 pesetas. Apenas uns días despois, o 6 de agosto de 1962, Barrié transmitiu a Casa Cornide a Carmen Polo, esposa de Francisco Franco, por 25.000 pesetas.
A enorme diferenza entre ambas cantidades é un dos elementos que durante anos alimentaron as investigacións sobre a operación, aínda que o expediente actual non se sustenta unicamente nela.
Os informes elaborados para o Concello polo profesor de Dereito Administrativo da Universidade da Coruña Carlos Aymerich identifican, segundo o Goberno municipal, múltiples irregularidades e infraccións legais no proceso de 1962. O pleno acordou incorporar estes traballos ao expediente e rexeitar tamén as alegacións formuladas pola familia Franco contra a revisión de oficio.
A decisión non significa aínda que a Casa Cornide sexa propiedade municipal.
O seguinte paso será remitir o expediente ao Consello Consultivo de Galicia, que deberá pronunciarse sobre a revisión. Só despois poderá continuar o procedemento administrativo e, eventualmente, abrirse unha vía xudicial civil destinada a discutir a titularidade actual do inmoble.
Esta precisión resulta especialmente importante porque o proceso de recuperación da Casa Cornide presenta varias capas xurídicas.
Por unha banda están os actos administrativos municipais de 1962, que o Concello pretende declarar nulos. Por outra, existe unha transmisión privada posterior entre Barrié e Carmen Polo e, finalmente, unha propiedade actualmente integrada no patrimonio dos herdeiros da familia Franco.
A revisión aprobada agora busca desmontar a primeira peza desa cadea.
O inmoble que está no centro do conflito ten, con todo, unha historia moi anterior ao franquismo. A actual Casa Cornide foi levantada durante o século XVIII nun dos espazos máis destacados da Cidade Vella da Coruña, fronte á Colexiata de Santa María do Campo e entre as rúas Veeduría, Damas e Porta de Aires.
O decreto polo que a Xunta a declarou Ben de Interese Cultural en 2023 defínea como un edificio tardobarroco de inspiración francesa, excepcional no contexto galego pola combinación dunha arquitectura pétrea de aparencia robusta con formas curvas, elementos barrocos e decoración de raíz rococó.
A casa presenta tres fachadas abertas a outras tantas rúas e unha planta de perfil curvilíneo pouco habitual na arquitectura residencial galega do momento. As esquinas curvas, as repisas ondulantes dos balcóns, os ferros forxados e o grande escudo familiar que coroa a fachada principal responden a unha arquitectura culta e cosmopolita propia da primeira Ilustración.
A documentación patrimonial non establece cunha certeza absoluta a autoría do proxecto. As investigacións apuntan a que puido ser obra dun enxeñeiro militar activo na Coruña a mediados do século XVIII, familiarizado cos modelos arquitectónicos franceses que estaban chegando á cidade a través das intervencións promovidas pola Coroa.
Ese contexto resulta relevante para comprender o edificio.
Durante o século XVIII, A Coruña estaba experimentando profundas transformacións económicas, militares e urbanas. A presenza de enxeñeiros militares contribuíu a introducir novas solucións construtivas e modelos arquitectónicos vinculados á cultura ilustrada.
A Casa Cornide foi precisamente unha das manifestacións privadas máis singulares dese proceso.
O seu principal protagonista histórico foi José Andrés Cornide Folgueira e Saavedra, unha das figuras máis destacadas da Ilustración galega. Cornide residiu nela durante diferentes períodos e acumulou na casa unha parte importante da súa biblioteca, ao tempo que desenvolvía investigacións históricas, xeográficas, económicas e arqueolóxicas.
Nado na Coruña en 1734, Cornide desempeñou diferentes responsabilidades públicas e académicas e acabou trasladándose a Madrid en 1789, onde desenvolveu unha intensa actividade arredor da Real Academia da Historia.
O vínculo entre o edificio e esta figura constitúe unha parte esencial do seu valor cultural. A Xunta subliñou na declaración BIC que a Casa Cornide non é simplemente un exemplo arquitectónico excepcional, senón tamén un inmoble directamente relacionado cun dos intelectuais máis destacados do Século das Luces en Galicia.
Tras a morte de Cornide, a casa continuou pasando por diferentes herdeiros e propietarios.
Durante o século XX tivo ademais usos moi afastados da súa función residencial orixinal. En 1910 funcionou como local do Centro Jaimista e a partir de 1927 acolleu o Centro Cultural de Santo Tomás de Aquino, convertido en espazo recreativo e cinematográfico. Durante esa época o edificio chegou a ser coñecido popularmente como Los Tomasinos.
O cambio decisivo na propiedade produciuse a mediados do século XX.
En 1949, a súa última propietaria particular antes da etapa pública, Carmen Vázquez Pardo, vendeu o edificio ao Ministerio de Educación Nacional. O obxectivo era destinalo a usos públicos vinculados ao ensino, e durante os anos seguintes chegou a barallarse a instalación dun conservatorio.
O inmoble acabaría posteriormente en mans do Concello da Coruña mediante unha operación de permuta.
Foi daquela cando se produciu a cadea de decisións de 1962 que agora se intenta revisar.
O 3 de xullo daquel ano a corporación municipal aprobou a venda mediante poxa. O 2 de agosto, o Concello adxudicouna a Pedro Barrié de la Maza por 305.000 pesetas. E o 6 de agosto, Barrié vendeu o edificio a Carmen Polo por unha cantidade moi inferior.
Esta sucesión temporal converteuse no centro das investigacións históricas e xurídicas desenvolvidas nas últimas décadas.
O Concello sostén actualmente que a poxa só deu aparencia formal de legalidade a unha operación dirixida a entregar o inmoble á familia Franco. Esa é a tese que sustenta a revisión administrativa actualmente en marcha.
A recuperación pública do inmoble comezou a gañar peso institucional durante os últimos anos, especialmente despois de que diferentes investigacións reconstruísen as circunstancias da transmisión.
En paralelo ao debate sobre a propiedade avanzou a protección patrimonial.
O 27 de abril de 2023, o Consello da Xunta declarou a Casa Cornide Ben de Interese Cultural coa categoría de monumento, culminando un expediente iniciado dous anos antes.
A declaración estableceu unha protección integral sobre o edificio e introduciu unha consecuencia especialmente visible: os propietarios quedaron obrigados a permitir visitas públicas gratuítas cando menos catro días ao mes e durante un mínimo de catro horas diarias.
O cumprimento desa obriga xerou posteriormente outro conflito.
A familia Franco resistiuse á apertura, alegando cuestións relacionadas co uso privado do edificio, e a Xunta acabou impondo unha sanción de 3.000 euros pola falta de acceso público.
A casa acabou abrindo finalmente ás visitas en 2025, permitindo por primeira vez un acceso regular da cidadanía a un edificio que permanecera durante décadas practicamente pechado.
A protección patrimonial e a recuperación da propiedade son, con todo, procesos diferentes.
A condición BIC garante a conservación do edificio e establece obrigas aos propietarios, pero non modifica a súa titularidade. O procedemento aprobado agora polo pleno coruñés actúa precisamente sobre esa segunda cuestión.
A revisión dos acordos de 1962 tampouco é o primeiro paso municipal.
Xa en marzo de 2026, o pleno declarara por unanimidade que o procedemento de revisión de oficio non estaba caducado, permitindo que continuase a tramitación.
A novidade de setembro é cualitativamente distinta: a corporación aprobou xa o contido da revisión, rexeitou as alegacións dos actuais propietarios e asumiu os informes xurídicos que sosteñen a posible nulidade de pleno dereito dos acordos de 1962.
O respaldo foi ademais unánime: os tres grupos con representación municipal —PSOE, PP e BNG— votaron favorablemente, aínda que durante o debate expresaron diferentes valoracións sobre os prazos, as responsabilidades políticas e as consecuencias económicas ou xudiciais que podería ter a recuperación.
O Consello Consultivo de Galicia deberá analizar o expediente antes de que o Concello poida completar a revisión administrativa. Se esta vía prospera, a cuestión da propiedade deberá afrontar previsiblemente unha segunda fase ante a xurisdición civil. Isto significa que a recuperación da Casa Cornide non é inmediata nin está garantida.
