A Coruña anulará os acordos de 1962 que levaron a Casa Cornide ás mans dos Franco

O Concello da Coruña dará a próxima semana un novo paso no procedemento destinado a recuperar para o patrimonio público a Casa Cornide, o palacete ilustrado da Cidade Vella que desde a década de 1960 permanece en mans da familia Franco. A corporación municipal levará ao pleno a proposta de declarar nulos dous acordos adoptados en 1962 que permitiron a poxa e posterior alleamento do inmoble a Pedro Barrié de la Maza, antes de que este o transmitise a Carmen Polo, esposa do ditador Francisco Franco.

O trámite inclúe tamén a desestimación das alegacións formuladas por Francisco Franco Martínez-Bordiú, neto do ditador, contra o procedemento de revisión de oficio iniciado polo Concello. A familia reclamaba, entre outras cuestións, o arquivo do expediente e cuestionaba o interese xeral da actuación municipal.

As alegacións son rexeitadas apoiándose nun informe elaborado por Carlos Aymerich, profesor titular do Departamento de Dereito Público e antigo secretario da Universidade da Coruña. A interpretación xurídica recollida na documentación municipal sostén que o procedemento administrativo debe culminar coa declaración expresa da nulidade da poxa e do posterior alleamento da casa a Pedro Barrié, mentres que a compravenda posterior a Carmen Polo deberá resolverse mediante unha acción ante a xurisdición civil.

Isto significa que a aprobación plenaria non devolverá automaticamente a Casa Cornide ao Concello. O acordo serviría para eliminar administrativamente os actos municipais que estiveron na orixe da operación de 1962. A restitución efectiva da propiedade precisará posteriormente dunha demanda civil na que se solicite que o inmoble regrese ao patrimonio público.

O procedemento leva anos construíndose por etapas. En marzo de 2026, o pleno coruñés xa aprobara por unanimidade continuar coa revisión dos acordos de 1962 e declarar que o expediente non caducara, fronte ás pretensións dos actuais propietarios. Naquela sesión, PSOE, BNG e PP respaldaron a continuidade do proceso.

O novo paso anunciado agora vai máis alá: o Concello pretende chegar á conclusión do expediente de revisión e invalidar formalmente os actos municipais que permitiron a saída do edificio da esfera pública.

A historia da propiedade constitúe precisamente o núcleo do conflito. A Casa Cornide, situada na rúa Damas da Cidade Vella, foi anteriormente patrimonio público. En 1962 foi sometida a unha poxa na que resultou adxudicatario o empresario Pedro Barrié de la Maza, que pouco despois transmitiu o edificio a Carmen Polo. A operación é desde hai anos obxecto de investigación histórica e xurídica pola posible utilización dunha poxa formal para facer chegar o inmoble á familia do ditador.

A documentación recuperada durante as investigacións municipais e académicas permitiu reconstruír diferentes aspectos daquela operación. O Concello defende que existen elementos suficientes para cuestionar a legalidade dos acordos que posibilitaron a transmisión e preparar unha reclamación xudicial, nun proceso que presenta paralelismos coa recuperación pública do Pazo de Meirás, aínda que xuridicamente ambos casos son distintos.

O valor da Casa Cornide non depende unicamente da súa relación coa familia Franco. O inmoble é unha das mostras máis singulares da arquitectura residencial da Ilustración en Galicia e está ligado a José Andrés Cornide Folgueira e Saavedra, erudito coruñés do século XVIII, investigador, xeógrafo, historiador e figura destacada do pensamento ilustrado galego.

A Xunta declarou a Casa Cornide Ben de Interese Cultural en abril de 2023, coa categoría de monumento. O decreto salientou a singularidade arquitectónica dun edificio que combina unha aparencia robusta de inspiración militar con elementos barrocos e trazos propios da arquitectura cosmopolita da primeira Ilustración.

A declaración estableceu unha protección integral do inmoble e impuxo aos propietarios as obrigas previstas pola normativa patrimonial, entre elas permitir visitas públicas gratuítas cando menos catro días ao mes.

O cumprimento desa obriga abriu outro capítulo da disputa. Durante un período prolongado a familia Franco non permitiu o acceso ao inmoble, o que acabou coa imposición por parte da Xunta dunha sanción de 3.000 euros. Finalmente, a Casa Cornide abriu por primeira vez ao público en agosto de 2025, máis de dous anos despois da declaración BIC.

Aquela apertura permitiu comprobar tamén o estado actual do interior. O historiador Alfredo Vigo, autor do informe que sustentou a declaración BIC, destacou a conservación de elementos arquitectónicos orixinais, como determinados teitos de pedra, aínda que advertiu da desaparición de boa parte do mobiliario e do patrimonio relacionado directamente coa época de José Cornide.

O procedemento actual combina así memoria histórica, patrimonio arquitectónico e revisión da actuación administrativa durante a ditadura franquista. Non se está discutindo unicamente quen é o propietario dun edificio, senón a validez dos mecanismos institucionais utilizados hai máis de seis décadas para que un ben anteriormente público rematase en mans da familia do xefe do Estado.

A importancia do novo acordo municipal reside precisamente en que o Concello pretende desfacer esa cadea desde a súa orixe administrativa. Se o pleno aproba a nulidade, quedará aberto o seguinte escenario: acudir aos tribunais civís para pedir a restitución da Casa Cornide.

Ese proceso non ten aínda un prazo definido e as fontes consultadas advirten de que poderá prolongarse durante anos. A familia Franco conserva a propiedade e poderá defender os seus dereitos ante os tribunais. Por iso, sería incorrecto presentar o acordo da próxima semana como unha recuperación xa consumada.

O que si se produce é un cambio importante no expediente: despois de anos de investigación documental, declaración patrimonial, apertura obrigada ao público e diferentes trámites administrativos, o Concello está en disposición de anular os seus propios acordos de 1962 e preparar a reclamación directa da propiedade.