A maior fortaleza medieval documentada en Galicia entra nunha nova fase de conservación
O Concello de Santiago completou este verán unha nova actuación de limpeza e conservación no xacemento arqueolóxico da Rocha Forte, en Rocha Vella, cunha intervención executada baixo control arqueolóxico e acompañada dunha revisión do estado actual das estruturas. Os traballos supuxeron un investimento de 4.888 euros e forman parte das actuacións destinadas a frear o deterioro dun dos principais conxuntos de arquitectura militar medieval conservados en Galicia.
A actuación foi impulsada pola Sección Municipal de Arqueoloxía do Servizo de Rehabilitación e Vivenda e centrouse na roza e retirada da vexetación que medrara sobre a superficie do xacemento. A presenza continuada de plantas sobre estruturas arqueolóxicas pode favorecer a apertura de fendas, desprazamentos de pedras ou acumulación de humidade, polo que este tipo de tarefas forman parte da conservación preventiva dos restos.
Os traballos non consistiron unicamente nunha limpeza superficial. Unha arqueóloga municipal realizou tamén unha valoración do estado de conservación das estruturas, o que permitirá ao Concello actualizar a información sobre as necesidades do recinto e planificar actuacións posteriores. A alcaldesa, Goretti Sanmartín, e o concelleiro de Urbanismo, Vivenda e Cidade Histórica, Iago Lestegás, visitaron o xacemento o pasado 1 de setembro para comprobar o resultado da intervención.
A novidade máis relevante para a conservación a medio prazo é que o Concello está a preparar un contrato plurianual de mantemento. A fórmula permitiría substituír intervencións puntuais por un seguimento regular da vexetación e do estado das ruínas, unha cuestión especialmente importante nun xacemento arqueolóxico aberto e exposto continuamente ás condicións meteorolóxicas.
A Rocha Forte foi moito máis ca unha simple fortificación nas aforas de Compostela. Construída no século XIII por iniciativa do arcebispo Xoán Arias e reforzada posteriormente durante o episcopado de Berenguel de Landoira, funcionou simultaneamente como residencia arcebispal, bastión militar e instrumento para controlar os accesos meridionais á cidade.
A súa posición non respondía ao modelo habitual dun castelo levantado sobre unha grande elevación. A fortaleza situábase nun punto estratéxico das vías que comunicaban Compostela co sur de Galicia, polo que permitía controlar o tránsito de persoas, mercadorías e peregrinos que se dirixían á cidade.
A importancia militar do recinto queda reflectida na súa complexidade defensiva. As investigacións arqueolóxicas permitiron identificar varias liñas de muralla, unha torre da homenaxe, sistemas defensivos exteriores e canalizacións, ademais de numerosos obxectos relacionados coa vida cotiá e coa actividade bélica. O programa arqueolóxico desenvolvido desde comezos deste século permitiu escavar, documentar e consolidar unha parte significativa das estruturas que permanecían ocultas.
As escavacións realizadas desde 2002 transformaron o coñecemento do recinto. Unha das grandes intervencións, executada en 2013, abordou a escavación en área do interior da fortaleza, salvo unha zona deixada como reserva arqueolóxica, e sectores exteriores destinados a definir a segunda liña defensiva. Os traballos incluíron tamén consolidación e restauración dos muros exhumados.
A historia da fortaleza está estreitamente relacionada cos conflitos sociais e políticos que atravesaron a Galicia baixomedieval. A Rocha Forte representaba o poder temporal dos arcebispos de Santiago, que exercían un amplo dominio señorial sobre Compostela e os territorios da súa contorna.
Ese carácter converteuna nun dos grandes obxectivos das Revoltas Irmandiñas. En 1467, durante a Gran Guerra Irmandiña, a fortaleza foi asediada e destruída. O derrubamento chegou ata os alicerces en boa parte do recinto, e posteriormente numerosas pedras foron reaproveitadas noutras construcións.
A destrución explica ao mesmo tempo a importancia arqueolóxica actual do lugar. A desaparición do castelo como edificio funcional deixou soterrados restos que permiten reconstruír a arquitectura dunha fortaleza señorial do século XIII ao XV, así como aspectos da guerra, alimentación, economía e vida doméstica dos seus ocupantes.
O recinto conserva, ademais, unha relación paisaxística con outros espazos arqueolóxicos da contorna compostelá. Entre a Rocha e a cidade sitúase o Castriño de Conxo, un asentamento da Idade do Ferro asociado a unha das estacións de arte rupestre máis singulares de Galicia. Os petróglifos de Conxo conteñen representacións de puñais, alabardas e posibles escudos datadas nos primeiros momentos da Idade do Bronce, moi anteriores ao propio castro e á fortaleza medieval.
A concentración de elementos arqueolóxicos de períodos tan diferentes converte a zona meridional de Santiago nun espazo cunha longa secuencia histórica, desde a Prehistoria recente ata a Idade Media.
No caso específico da Rocha Forte, a conservación do que xa foi escavado representa agora un dos principais retos. A arqueoloxía non remata coa aparición dun muro ou dun obxecto: unha vez que as estruturas quedan expostas, deixan de estar protexidas polo sedimento que as cubriu durante séculos e pasan a sufrir directamente a acción da chuvia, cambios térmicos, vexetación e erosión.
